التصویر الفنی فی شعر العمیان

ادونیس می گوید: شعر ماموریت دارد اسرار را برملا و حالتی فراتر از متناقض ها خلق کند. او در شعرش به بررسی مشکلات مختلفی می پردازد که جامعه ، میراث و تمدن گرفتار آن است و سعی می کند به این وسیله جهانی نو و انسانی امروزی بسازد؛ چرا که به گمان او، شاعر وظیفه ای جز تغییر جهان ندارد!

به همین دلیل است که ادونیس سعی می کند از تقلید دور شود و به زبانی تازه دست یابد و بتواند اسرار هستی را برملا کند.

شعرش ، شعری متحیر، دشوار، نفسگیر و سرشار از تصاویر نو، واژه های بسیار، اندیشه ای عمیق و آکنده از اسطوره ، نماد و مباحث صوفیانه است. در کتاب «عرفان و سوررئالیسم» می نویسد: «زبان عارفانه به طور مشخص ، زبان و شعریت شعر صوفیانه ، دنبال رو نمادهاست. همه چیز در آن برای خود هستی خاصی دارد.

به عنوان مثال محبوب ، شراب ، آب یا خدا.

اینها تصاویر هستی و تجلیات آن هستند و ممکن است گفته می شود همه چیز، آسمان ، خدا و زمین هستند.

اشیا در رویای صوفیانه یک عارف ، لجوج ، مخالف و چندوجهی است و این باور با زبان دینی شرعی که اعتقاد دارد هیچ چیز قابل تغییر نیست، تناقض دارد.

تجربه های عارفانه با این زبان ، جهانی را درون جهانی دیگر خلق می کند، در آن به مخلوقاتی هستی می بخشد، متولد می کند، رشد می دهد، پیش می برد و آنگاه دچار التهابش می سازد. در چنین جهانی ، زمانها «حال» هستند.»

از سخنان ادونیس می توان به این نتیجه رسید که وی به خیال صوفیانه و تجلیات آن ایمان دارد و به وسیله آن می توان به ادراک واقعی دست یافت.

به همین دلیل هم هست که خوانندگان به سختی قادرند شعرهای ادونیس را درک کنند؛ چرا که بدون شناخت اصطلاحات صوفیانه و تجربه آن، چنین امکانی وجود نخواهد داشت.

در صفحه 230 همین کتاب، جایی که خواهان تجدید و نوآوری شعر عربی می شود، می گوید: «شعر نو، چنان که پیداست، در نگاه اغلب خوانندگان عرب ، اگر به آن نگاه کنیم، می بینیم آنچه به چشم می آید مشکل نیست، بلکه شیوه بیانی شعرها مدنظرشان هست.

بحث آن بر سر این است که بحرها (فرمهای شعری) که آنها می شناسند، همچنان ثابت باقی بماند و معتقدند شعر بدون آنها، هویت خود را از دست می دهد و مشکل آنها این است، این بحث هم عمیق تر از آنی است که آنها شعر را هویت عربی می دانند.

این نوع شعر مرد، چنان که اعراب مردند. این همان جدایی نوآورانه است که شعر باید نوآور و متجدد باشد، یعنی یک سری قالب و شیوه بماند که کاری جز موعظه آموزشی ساده بیان نکند.»

از این سخن پیداست که ادونیس خواهان نوآوری و تجدد در ساختار شعر عربی و مفهوم آن است ، در غیر این صورت ، شعر دچار جمود و حتی مرگ می شود. هر چیزی تا زمانی که ساکن است یا به عبارتی شکلی مرده دارد، تغییرپذیر نیست و ابداع و نوآوری یعنی تجدد. ادونیس مخالف ایستایی و با «پویا»یان همراه است.

به دلیل این که به اندازه شعرهایی که سروده ، کتابهایی در زمینه شعر و تئوری هایی در این باره نوشته، در میان سایر شاعران معاصر عرب شاخص تر است.

در عین حال شعرهایش به زبانهای انگلیسی، فرانسه ، اسپانیایی ، آلمانی ، روسی ، ژاپنی (و فارسی) ترجمه شده است. وی اطلاعات عمیق و جامعی از میراث کهن شعر عرب دارد و به نقشی که شعر باید در زمان ما داشته باشد، آگاه و با شعر معاصر جهان همراه است.

ادونیس میان نو و جدید تمایز قائل است. جدید دو معنا دارد. اول به لحاظ زمانی و دیگر هنری. «زمانی» از این نظر که باید آخرین دستاوردها باشد و «هنری» به این لحاظ که پیش از آن خلق نشده باشد؛ اما «نو» دلالتی زمانی دارد و شامل تمام چیزهایی می شود که کهنه نمی شوند.

با این معنی «نو» همه چیز جدید است البته همه نوها جدید نیستند بنابراین در می یابیم چگونه شاعر معاصری که در میان ما زندگی می کند، همزمان کهن نیز هست.

«جدید» در عین حال شامل معیار هنری است که ضرورتا شامل نو نمی شود. معیار «جدید» در نوآوری پنهان و در هستی اش آکنده است.

در نتیجه می توان گفت دلالت تجدد آغازین در شعر همان نیروی تغییر است که نسبت به قبل و بعد از خودش استفاده می شود. در عین حال که سعی دارد از گذشته ببرد، می خواهد آینده را نیز در آغوش داشته باشد. این همان انقلاب سخت شعر است که با قلع و قمع گذشته و میراث کهن می خواهد در سرزمینی بکر و کاشته نشده ، میراثی نو پایه گذاری کند.

وی در صفحه 141کتاب ایستا و پویا می نویسد: «شعر عرب امروزه وارد مرحله تازه ای شده ، مرحله ای ریشه ای و انقلابی که در آن هم حساسیت وجود دارد و هم درک و هم خیال و هم تمامی شیوه های بیان.

گویی در زمینی سوخته شده ، جان می گیرد تا دریابد چگونه بکر و پاکیزه جان می گیرد.»

به همین دلیل به برخی از سلفی گراها حمله می کند، چرا که یک انقلابی و میراث شکن ، در چارچوب نمی گنجد و این البته به آنها مجال می دهد تا او را «ویرانگر»، «شعوبی »، «مرتد»، «مخرب » و صفتهای دیگر بدانند. ادونیس در کتاب سیاست شعر (مجموعه مطالعات در زمینه شعر معاصر عرب) درباره تاثیرپذیری اش از جنبش شعر غرب و بویژه فرانسه می نویسد: «در افق رابطه میان خود و دیگری ، وارد جهان شعر غرب و به طور مشخص شعر فرانسه شدم.

تنها تحت تاثیر جریانی که مشخص نبودم که از شاعر یا چند شاعر تاثیر بگیرم ، بلکه چون تشنه ای از تمامی این جریان سیراب شدم. تاثیرپذیری من از حیث شعرها به عنوان رویای جهان نبوده ، بلکه از مساله نوآوری و ابداع شعر و مسائل مربوط به آن و سوالاتی که برایم مطرح بود، از این جریان تاثیرپذیرفتم.

به طور صحیح تر، تحت تاثیر ابداع غربی به عنوان یک کل فکری بوده ام تا بخش جزیی آن که شعر باشد.»

ادونیس در این مطلب اعتراف می کند از اندیشه غربی و نه شعر غربی تاثیر پذیرفته است و بر این باور است که شعر معاصر عرب از شعر غربی جلوتر است.

در صفحه 76همین کتاب می نویسد: «.. به اعتقاد من ، شعر کنونی عرب به نسبت شعرهای پیش از خود (یا حتی شعر غربی) شیوه های بیانی و حرفهای تازه تری دارد.»

زمانی که از او پرسیده می شود چقدر از شاعران غربی تاثیر پذیرفته ، بخصوص این که اشعار غربی زیادی ، مثل اشعار سن ژون پرس ترجمه کرده است ، منکر این تاثیرپذیری می شود و می گوید: «دنیای شعری سن ژون پرس کاملا با دنیای من تفاوت دارد.»

البته منکر آن نیست که از نیچه و هایدگر و دیگران تاثیر پذیرفته است. به اعتقاد ادونیس ، «تی اس الیوت» شاعران را نسبت به طرح موضوعات نو در شعر و بیان آنها آگاه کرد و تمام شاعران بزرگ از او تاثیر پذیرفتند.

ادونیس چنان که در عرصه های مختلف توانسته بهترین باشد، همچنان جنجالی ترین شاعر معاصر عرب باقی مانده است.