راهنمای مقدمه نویسی برای پایان نامه

پیش از هر چیز باید بگویم که نوشتن یک دیباچه بر رساله تحصیلی یا کتاب به تبحر نویسنده در انشاء و تجربه نگارش متن به شیوه ائی سلیس و روان بستگی دارد . فلذا توصیه می شود حتی المقدور برای این کار از ویراستاران و آشنایان با ادبیات و آئین نگارش کمک گرفته شود و یا چند نمونه از مقدمه های پایان نامه فارغ التحصیلان موفق را مطالعه بفرمائید. 

گام نخست :

- مقدمه پایان نامه معمولاً به یک فصل جدا با عنوان کلیات منحصر می شود و دارای 10 عنوان کوچکتر یا تیتر می باشد . توصیه می گردد هر تیتر را در یک صفحه مستقل قرار دهید، حتی اگر مطلب آن در حد یک پاراگراف بود . عناوین تیترها نیز به نحو شایسته و شیوائی طراحی و گذاشته شوند.  اما  موارد مندرج در مقدمه عبارتند از :

1- بیان مساله : توضیح در باره موضوع رساله و به شکل کلی و بدون ارجاع ( پانوشت)جهت آشنائی خواننده

2- هدف تحقیق : علت انتخاب چنین موضوعی از سوی دانشجو و اهداف کلی و جزئی از انجام پروژه

3- پرسشها و فرضیات :  سوالات اصلی و فرعی ِمطرح در باره موضوع و پاسخ های آنها به صورت فرضیه

4- متغیرهای تحقیق : عوامل موثر بر نتیجه دهی فرضیات و متغیرهای مستقل و وابسته در پژوهش

5- پیشینه تحقیق :  سوابق تحقیق در باره موضوع رساله و نقد و بررسی کارهای پیشینیان در این باب

6- روش پژوهش : بیان نوع روش تحقیق بر روی موضوع و ابعاد آن

7- مشکلات تحقیق :  موانع موجود در راه تحقیق که باعث دشواری کار شد (مشکل شخصی دانشجو نباشد)

8- سازماندهی پایان نامه : معرفی فصل ها و بخشهای رساله و نوع تقسیم بندی آنها به صورت موجز

9- معرفی و نقد مآخذ : ارائه فهرست تقسیم بندی شده ائی از انواع منابع و مآخذ مورداستفاده در پایان نامه

10- تشکر و اعتذار : تشکر از صاحبنظران ، مسئولین کتابخانه ها و..و پوزش به خاطر اشتباهات موجود  

*  توجه داشته باشید که :

- فقط حجم مطالب مندرج در موارد 1 و 3 و 8 و 9 می تواند بین 1 تا 2 صفحه باشد و بقیه بخشهای مقدمه حداکثر می توانند نیم صفحه را به خود اختصاص دهند.

- جملات مقدمه باید به صورت بیان علمی و متعارف باشد و نویسنده از صیغه سوم شخص مفرد برای توضیح اقداماتش استفاده کند. و هر گونه جمله بندی غیرمتعارف ، روزنامه ائی ، احساسی و..  نادرست است.

- معرفی و نقد مآخذ می تواند به دو صورت آورده شود : 1- در صورتی که مراجع مورد استفاده دانشجو متنوع و گوناگون بوده است . باید در داخل مقدمه و به صورت فهرست وار و تقسیم بندی شده ، بر استفاده از انواع منابع، مراجع و مآخذ مختلف گواهی دهد . پس برای نمونه ، از هر دسته فقط نام چند کتاب را بیاورید. 2- در صورتی که از تعداد مشخصی کتاب استفاده شده ( موضوع جزئی و محدود به یک دوره زمانی خاص بوده است) باید در پایان مقدمه و به صورت جداگانه به معرفی تک تک کتابهای مهمی که تکیه اساسی شما بر روی آنها بوده و حاوی بیشترین اطلاعات موجود در باره موضوع رساله شما هستند ؛ بپردازید و برای هر کتاب حداقل نیم صفحه به معرفی کامل کتاب و بخشهای مهم آن در ارتباط با موضوع اختصاص دهید .   

- پیش از مقدمه که می تواند فصل 1 نام گذاری شود . صفحات تقدیم و سپاسگذاری و چکیده می آیند. حتماً می دانید که چکیده که محتوی معرفی مختصر موضوع و نیز هدف و نتیجه و روش پژوهش است ، باید دقیقاً مطابق با فرم « ب » یعنی فرم اطلاعات پایان نامه ائی باشد که بخش پژوهش دانشگاه به شما خواهد داد و تکمیل شده آن را نیز می خواهد. کلید واژگان تحقیق نیز در انتهای چکیده ذکر می گردد.  

- از آن جا که عمدتاًٌ همین مقدمه ائی  که می نویسید،  به صورت خطابه در جلسه دفاعیه برای حضار قرائت می شود ؛ پس دیگر نیازی نمی بینم که بگویم چقدر طرز پرداخت و نگارش مقدمه مهم است و در واقع ، بدون یک مقدمه شیوا و گیرا هیچ دانشجوی عاقلی آماده ارائه و دفاع از پایان نامه خود نمی شود !  

منقول: historia.blogfa.com

معانی رنگ ها در شعر یحیی سماوی (دلالات الألوان فی شعر یحیی السماوی )

معانی رنگ ها در شعر یحیی سماوی (دلالات الألوان فی شعر یحیی السماوی )

مرضیه آباد

رسول بلاوی

چکیده: یمثل اللون ملمحا جمالیا فی الشعر ویُعدُّ عنصرا مهما من عناصر البناء الفنی، بما یحمل من دلالات ذات علاقة مباشرة بالرؤیة الفنیة، ففی معظم الأحیان لایرد اللون فیما وصف له، بل یکشف عن إحساس الشاعر؛ فهو مبعث للحیویة والنشاط والراحة والاطمئنان، ورمز للمشاعر المختلفة من حزن وسرور.
اللون من أهم ظواهر الطبیعة وأجملها، ومن أهم العناصر التی تشّکل الصورة الفنیة، لما یشتمل علیه من الدلالات الفنیة والنفسیة والاجتماعیة والرمزیة. لذلک ینبغی دراسة اللون فی الشعر من خلال ربطه بسیاق النص الشعری، فالسیاق الشعری هو الذی یحدد وظیفته وفاعلیته.
یتناول هذا البحث دراسة الألوان ودلالاتها فی شعر الشاعر العراقی یحیی السماوی دراسة دلالیة أسلوبیة، ویهدف إلى إحصاء الظواهر اللونیة فی شعره وإبرازها؛ وقد اعتمد البحث منهج التحلیل والوصف والإحصاء فی تناول الألفاظ اللونیة. فالسماوی من الشعراء المعاصرین الذین قاموا بتوظیف الألوان الرمزیة علی مستوی وسیع. وتشیر نتائج هذا البحث إلی أنّ الشاعر اعتمد فی استخدامه للون علی ألوان بعینها، وهی علی الترتیب حسب قوة ظهورها لدیه: الأخضر والأبیض والأسود والأحمر والأصفر والأزرق.

کلمه های کلیدی:

• الرمز

• الشعر العربی الحدیث

• یحیی السماوی

• الألوان

 

المتنبی و المره

كأنها كالشمس یعیی كف قابضه

شعاعها ویراه الطرف مقتربا


فهو هنا یستحدث نفس الصورة الوصفیة التی جاء بها "ابن عینیه " قبله فی قوله :
وقلت لأصحابی هی الشمس نورها

قریب ولكن فی تناولها بعد(1)


وفی قول "بشار بن برد":
أو كبدر السماء غیر قریب

حیث یوفى والضوء منه قریب (2)


أو قول الطرماح:
تراها عیون الناظرین اذا بدت

قریبا ولا یسطیعها من یرومها(3)


وتأثر فی وصفه لعیون حبیبته الحالمة
ألم یر هذا اللیل عینیك رؤیتی

فتظهر فیه رقة ونحول


ویقول ابن المعتز.
ضعیفـة أجفانـه * والقلب منه حجر( 4)
كأنما الحاظه * من فعله تعذر
ویقول البحتری :
وكأن فی جسمی الذی * فی ناظریك من السقم (د)
ومن الملاحظ أن المتنبی قد جدد فی المعنى بإبراز قوته ، وكثافته ،ودفعة خیاله ، فهم جمیعا لم یصلوا، إلى مرتبة المتنبی ، لقول "ابن المعتز" الأخیر، وان كان أجود من "البحتری " ولكنه لم یصل إلى قول "المتنبی"، فسقم عین الحبیب انتقل الیه وأمرضه فهو تجاوز الوصف الى الفعل ، وأورد صورتین فی البیت المذكور، وكلاهما ذا أثر فعال فی شخص المحب ، بینما "ابن المعتز" و"البحتری " لم یتعدیا وصف صورة واحدة.
ویمكن القول بأن "المتنبی " رغم أنه تأثر بغیره لكنه كان تأثیرا مصحوبا بجدید له جانب كبیر من الإثارة.
نظرة المتنبی للمرأة

( 1 ) النظرة العدائیة :
رغم تلك الكثرة من الدراسات التی تناولت حیاة "المتنبی " وشعره ، إلا أنها لم تذكر شیئا عن علاقته بالمرأة، أو حبه لامرأة بحینها كمثل تلك العلاقات التی شاعت عند أقرانه ، ورفقائه .
ان تلك الدراسات تضاربت فی آرائها حول المرأة عند هذا الشاعر كما یقول الأستاذ "القویضی " فی دراسته "المتنبی بعد ألفی عام ".. "انه لم تمتلكه المرأة، ولم یشغله الحب " بل هو مترفع عنه مشغول بطموحه ، الذی تاق الیه فی دنیاه ، ولعل أبیات المتنبی التالیة دلیل هذه الدراسات فی هذا الرأی .
لولا العلا لم تجب ما أجوب بها

وجناء حرف ، ولا جرداء قف ود

وكان أطیب من سیفی معانقة

أشباه رونقة الغید الأمالید

لم یترك الدهر من قلبی ولا كبدی

شیئا تتیمه عین ولا جید(6)

وكذلك قوله فی قصیدة أخرى

وللخود منی ساعة ثم بیننا

فلاة إلى غیرالقاء تجاب

وما العشق الا غرة وطماعة

یعرض قلب نفسه فتصاب (7)

وغیر فؤادی للغوانی دمیة

وغیر بنانی للرماح ركاب


غیر أننی أختلف مع هذه الدراسات التی ترجع عداء "المتنبی " للمرأة. من خلال هذه المقطوعات التی یقتطعها الدارسون ، فیفسرونها حسب هواهم ، وأمزجتهم ، فالمقطع الثانی من قصیدة قالها وهو فی حالة نفسیة صعبة، وكما تشیر مناسبتها، فإنه قالها عندما اتخذ قراره بهجر مصر، فانتابته اثر ذلك الوساوس ، فجمع قواه وما توزع من عزمه ، وما تشتت ، ثم صمم على الرحیل ، ویكشف ذلك فی بقیة القصیدة :
وفی الجحیم نفس لا تشیب بشیبة

ولو ان ما فی الوجه منه حراب

لها ظفر ان كل ظفر أعده

وناب إذا لم یبق فی الفحم ناب


اذن ذلك التعزیز الذی تلمسه أولئك الكتاب فی نظرتهم "للمتنبی " على أنه عدو المرأة فی تلك القصیدة لم یكن صادقا، فـ "المتنبی " قد صارع الدهر فصرعه ، فها هو یستجمع قواه لینهض من كبوته فیظهر، وكأن غلاب الدنیا فی فترات معینة من حیاته لم یدع له فرصة یعطیها لعشقه ، فیهیم فی أناة كما یصنع هؤلاء الذین وادعتهم الحیاة وهادنهم الزمان فصادقهم الهوى، فعایشوا لهو المرح ، ومرح الحب والغزل .
وتبنى نظرة الدارسین الذین یؤیدون فكرة عدائیة "المتنبی " للمرأة على بعض النماذ ج من قصائده ، فها هو المستشرق الفرنسی "بلاشیر" یستشهد لذلك ببیتین هما:
اذا غدرت حسناء وفت بعدها

فمن عهدها أن لا یدوم لها عهد


و قوله:
ومن خیر الغوانی فالغوانی

ضیاء فی بواطنه ظلام


ویقول "بلاشیر" "فالشاعر الذی یعبر عن رأیه فی النساء بهذا الشكل لا یستطیع الاشادة بالمرأة الا مضرا مكرها"(8)
ویظهر لنا حكم "بلاشیر" هذا، بأنه فیه شیئا من التجنی على "المتنبی " ذلك أن المتنبی فی حقیقة الأمر لم یكن عدوا للمرأة. ففی شعره دلیل حی علی تقدیره لها واعتزازه بها، فهو یقول فی موضع آخر فیها:
أسر بتجدید الهوى ذكر ما مضى
وفی كان لا یبقى له الحجر الصلد
فالمتنبی ببسر عندما یجدد الهوى ذكر أیام الوصال ، وان كانت تلك الذكرى تقطع قلبه حزنا وأسى، بل یذوب لها الحجر الصلد أسفا وحنینا. فهل ألذی یقول هذا عدو للمرأة، ولیس ذلك فحسب بل انه من أجل الحبیب یلذ طعم السهاد، كطعم الرقاد أیضا :
سهاد أتانا منك فی العین عندنا

رفاد وقلام رعى سربكم ورد(9)


و"بلاشیر" لیس وحده قد تبنى تلك الفكرة ازاء "المتنبی "، فهناك كتاب حذو حذوه فی دراساتهم ، فها هو ذا "علی الجندی " فی كتابه "غزل المتنبی وحبه " یعتقد بأن "المتنبی " یبرأ من الحب براءة تامة، فترام حبیبا شكس الخلیقة، حمی الأنف ، كثیر الاعتداد بنفسه ، بعید مرامی الهمة، یهمس بالثورة تارة، ویصرح بها أخرى، ویتطاول الى معالی الأمور، ویتحدث عن آمال جسام . . . الخ
فهو القائل:
أمط عنك تشبهی بما وكأنه

فما أحد فوقی ولا أحد مثلی


وكذلك فعل "حسن علوان "، فی مقالة له عن المتنبی اذ یقول عن المتنبی : "فلم ینفذ إلى قلبه سحر المرأة، ولم تلتهب فیه عواطف الغرام ، لأن نزوعه إلى المجد وتطلعه إلى الرئاسة لم یدع للمرأة سلطانا على قلبه .. هذه الحیاة الصاخبة الجامعة المفزعة أبت على "المتنبی" أن یصغی الى الحب ، وأن یستجیب إلى صوت العاطفة".
وسرد الدكتور"سامی الدهان" فی كتابه "الغزل منذ نشأته " نفس الفكرة قائلا بكل صراحة : وما لا یعرف "للمتنبی " قلبا أحب ، وهو القائل :
وما كنت ممن یدخل العشق قلبه

ولكن من یبصر جفونك یعشق (10)


فمن هذه الفاتنة التی أحبها (المتنبی )؟ أهی الدنیا أم المناصب العالیة أم الثروة والطموح ، والمجد والعز والنصر؟ وهل ترك قلبه مكانا للمرأة فیه غیر أن یلهو بذكر اسمها لیفتتح بها شعره ویعطر بها نشیده ؟
هذه هی بعض الآراء حول النظرة العدائیة "اللمتنبی " للمرأة، والتی یتبناها بعض مؤرخی سیرة هذا الشاعر، غیر أننی لا أوافق هذه النظرة التی تحمل بعض الشطط فی الحكم والابتسار فـ "المتنبی " كما أراه انه حتى ولو لم یعلق قلبه بواحدة فإنه أنصف المرأة، وقدرها حق التقدیر، وأعتقد ان ابتعاده عن النساء، ووصفه لهن ببعض ما یظهر عداءه لهن له ما یبرره ، فهو ابتعد عنهن فی مرحلة من حیاته ، ولظروف خاصة ألمت به ، ولا أستبعد ان تكون تلك الظروف متعلقة بحبه للملك وطلب الاماراة، جعلته یفتعل التزمت ، وموقف عدم الاهتمام بهن ، لئلا یهتم بالهزل
ومطاردة النساء، واقتناص اللذة، ومعاقرة الخمر، كما فعل كبیر الشعراء "امرؤ القیس" فضاع منه ذلك ، لذا هو یبتعد عن مواطن الهزل ، وینزع إلى العظمة، لیوهم من حوله أنه أهل لكبار الأمور، ویصلح أن یكون رجل دولة، وهو فی حقیقة أمره شغوف بالنساء یحرص على حبهن ، وقد عشق كما یعشق الرجال ، لا سیما فی صباه ولسنا ننكر ذلك فی شعره القائل :
وكیف التذاذی بالأصائل والصخى

اذا لم یعد ذاك النسیم الذی هبا

ذ كرت به وصلا كأن لم أفز به

وعیشا كأن كنت أقطعه وثبا


وكذلك:
هذه مهجتی لدیك لحین

فأنقضى من عذابها أو فزیدی


(2 ) النظرة الشغوفة بالمرأة :
أعتقد جازما بأن (المتنبی ) كان شغوفا بالمرأة، متیما فی هواها، یدل على ذلك مفتتح قصائده ومطالعها، التی ینشدها ساعة الاستقرار، فیها الصور الكثیرة فی الغزل بها والتشبیب بصفاتها، غیر أن حیاته التی اختارها ان تكون فی بلاط أبی العشائر، أو سیف الدولة أو كافور، أو غیرهم من الأمراء وعلیة القوم ، تكتم علیه أن یكتم حبه وأن یلزم حیاة المجد لیصل إلى الهدف .
وكما یقول الدكتور "سعد شلبی ". فان المتنفس الذی یفصح عن حبه المكتوم هو مطالع بعض قصائده (11)، ومن نماذج هذا الغزل الذی كان فیه ذ كر المحبوبة لأول مرة . وهی "جمل " قوله فی قصیدة مدح فیها "شجاع بن محمد الطائی ":
جرى حبها مجرى دمی فی مفاصلی

فأصبح لی عن كل شغل به شغل

ومن جسدی لحم یترك السقم شعرة

فما فوقه الا وفیها له فعل

اذا عذلوا فیها أجبت بأنه

حبیبتا قلبا فؤادا هیا جمل

كأن رقیبا منك سدى مسامعی

عن العذل حتى لیس یدخلها العذل

كأن سهاد اللیل یعشق مقلتی

فبینهما فی كل هجر لنا وصل

أحب التی فی البدر منها مشابه

وأشكو الى من لا یصاب له شكل


فهذا المطلع ینبض ببأساء الحب ، وشجن المحب المتهالك الذی أصبح عبرة للمحبین ، فقد أحب حتى ذهب عقله ، وجرى الحب فی عروقه ، فأذهله عن كل شیء ، وأصاب من جسمه كل شیء ، فلا مجال لرجعة عن حبه ، فلا یملك الا الأنین باسمها وصفاتها، وكأن جمالها قد صرفه عن كل عذل ، ذلك الجمال الذی أسهره لیله فلا یكاد ینام .
ومطالع (أبی الطیب ) الغزلیة كثیرة ومتعددة. فله فی كل البیئات المكانیة التی قضى بها صفوة حیاته حب ، فالحب لم یفارقه ولم یتعد سنین عمره ، فقصائده التی كتبها فی الشام أو لسیف الدولة أو لكافور، أو التی صاغها وهو فی بغداد أو شیراز أو خراسان كلها تنبض بالحب والإحساس به ، فانظر وصفه للمرأة، فی مطلع قصیدته المدحیة لـ"علی بن منصور" التی یقول فیها:
بأبی الشموس الجانحات غواربا

اللابسات من الحریر جلاببا

المنهبات قلوبنا وعقولنا

وجناتهن الناهبات الناهبا

الناعمات القاتلات الممیتات

المبدیات من الدلال غرائبا

حاولن تفدیتی وخفن مراقبا

فوضعن أیدیهن فوق ترائبا

وبسمن عن برد خشیت أذیبه

من حر أنفاسی فكنت الذائبا(13)


فهذه الأبیات تمتلىء بمعانی الحب ومعرفة الغوانی وطبائعهن ، وما یحدثن من تأثیر، ففی البیت الرابع مثلا مشابهة "عمر بن أبی ربیعة" حیث یترك الحسان یتغزلن فیه ، ویحرصن على حبه ، وفی البیت الأخیر صورة طریفة تقوم على الاستعارة التصریحیة والمكانیة فی آن واحد، فهی مختلطة حسب التعلیل ، والأبیات تنساب انسیابا موسیقیا رائعا.
و"أبوالطیب " لطالما یستظهر حبه من شدة الجوى للحبیب ، وهو یتخیل طیف حبیبته یمر علیه فیخلق معه حوارا یستعطفه لیبعث الیه بأخبار محبوبته وأحوالها، فهو یوازن بین هذا الخیال وصاحبته ذاكرا رأیه فی وصال كل منهما وهجره . . وعلى الرغم من أن هذا الحوار جاء كمطلع لقصیدة مدحیه مدح فیها عضد الدولة، فانها ملیئة بالأحاسیس ، فهو یقول مخاطبا هذا الطیف الخیالی:
عد وأعدها فحبذا تلف

ألصق ثدیی بثدیها الناهد

وجدت فیه بما یشح بها

من التشتیت المؤشر البارد

وإذا خیالاته أطفن بنا

أضحكه أننی لها حامد

لا تعرف العین فرق بینهما

كل خیل وصاله نافد


والوجه الجمالی فی هذه الأبیات ان المتنبی معنی بالغزل ، فهو یتجاهل فیه تجاهل العارفین ، ویشخص الخیال ، ویجری على لسانه ذلك الحوار الحی .
وهكذا یبدو "المتنبی " متیما بالنساء، شغوفا بهن ، قد صدح بذلك فی مرحلة ما قبل اتصاله بسیف الدولة، وهو ما یؤكد مصداقیة حكمنا السابق فانظر كیف یستنطق ذلك :
أطعت الغوانی قبل مطمع ناظری

إلى منظر یصغرن عنه ویعظم (13)


ولا یمكننا الا القول ان "المتنبی " عرف الهوى وذ اق مرارته ، وحلاوته ، وعاش تجاربه ، تخرج بهذه النتیجة بعد أن قارب الخمسین من عمره تبرهنها قصیدته البائیة التی تتوسم مظاهر التجارب ، والخبرة ولعل مطلع القصیدة یكشف ذلك:
وغیر فؤادی للغوانی رمیة

وغیر بنانی للزجاج ركاب


وتشیر بعض الدراسات التی تناولت ظاهرة الحب عند "المتنبی " إلى أنه كان عاشقا لأخت سیف الدولة "خولة" وان سیف الدولة كاف على علم بما كان بین المتنبی وأخته من المحبة الغالبة على أمرهما. وانه كان وعد "أبا الطیب " وعدا لم یوف به فی أن یزوجه أخته هذه ، وتستدل هذه الدراسات بقول "المتنبی ":
ومن مضت غیر موروث خلائقها

وان مضت یدها موروثة النشب

وهمها فی العلا والمجد ناشئة

وهم أترابها فی اللهو واللعب

یعلمن حین تحیا حسن مبسمها

ولیس یعلم إلا الله بالنشب (14)


فقد ذكر "أبوالطیب " فی هذه القصیدة أخلاق "خولة" ثم ذكر ما كانت علیه من علو النفس والهمة منذ نشأتها، ثم ذكر ابتسامتها، وهذه كافیة للدلالة على معرفته بـ"خولة" معرفة صحیحة تبرهنها الخبرة واللقاء.
وأرانی اختلف مع هذه الدراسات فی هذا الرأی ، ذلك ان "المتنبی" كان اتصاله بسیف الدولة اتصالا ذا مطامع . . كما ان "خولة" فی هذه القصیدة جعلت من المتنبی حكیم الشعراء، وشاعر الحكماء وذلك أمر مرفوض أیضا لأن "المتنبی " كان حكیما قبل أن یتصل بسیف الدولة والحكمة مبثوثة فی ثنایا شعره قبل أن تطأ قدماه أرض حلب .
ولو نظرنا إلى تلك الأبیات لوجدنا انها خالیة من أی منظر للحب ، فهی فی أساسها قد كتبت فی رثائها، وتقدیم التعزیة لأخیها سیف الدولة، ولا أعتقد ان الموقف یتحمل تبریر مكنونات النفس، ولكننا عرفنا أن "المتنبی " أیضا فی كثیر من قصائده یتشوق إلى "أم سیف الدولة" ویظهر الحب لها فهل یصح أن نقول انه أحب "أم سیف الدولة""، إننی لم أجد الدلیل قویا إزاء هذه العلاقة فی شعر "المتنبی " ولا حتى فی تاریخ حیاته وخاصة الخمسة عشرة سنة (أی منذ أن وطئت قدماه أرض حلب ) فهو لم یتفوه بذكرها ولو مرة واحدة، فكیف تأتی هذه الآراء إلا على سبیل الحدس "وخلاصة القول بأن "المتنبی " أحب ، وكانت صلته بالمرأة قویة فی صباه ، وفی عنفوان شبابه ، كیف لا وهو الجواب فی صحاری العراق ، وبوادی الشام ، متنقلا بین القبائل والحواضر، وهو الشاعر المرهف الإحساس ، الذی ما فتىء أن استلهم شغفه بالحب من خلال وصف واثارة "للبدویات الرعابیب على الحضریات " وذلك لجمالهن المطبوع ، وأیا كان الأمر ف "المتنبی " تبعا لذلك منساق وراء هذه الصفات الجمیلة الأثیرة
إلى قلبه تبرهنها أبیاته الجمیلة :

هام الفؤاد بأعرابیة سكنت


بیتا من القلب لم تمدد له طنب
وقوله واصفا البدویات:
حسن الحضارة مجلوب بتطریة

وفی البداوة حسن غیر مجلوب

أفدى ظباء فلاة ما عرفن بها

مضبغ الكلام ولا صبغ الحواجیب


ظاهر تصویر المتنبی للمرأة :
سوف أركز هنا على المظاهر الحسیة، والمظاهر الرمزیة لتصویر "المتنبی " للمرأة مستلهما مطالع القصائد التی جاءت حاملة هذا الاطار.
* أولا : المظاهر الحسیة :
حدد "المتنبی " المظاهر الحسیة لصورة المرأة التی رسمها فی خیاله ، فطفق تغزلا بها واصفا وجهها ولونها، وشعرها، وقوامها، وعیونها، وغیر ذلك من الصفات . فهی فی لونها بیضاء مشرقة كأنها الدرر فی لمعانه : "لها بشر الدر الذی قلدت به ".
أما وجهها فوصفه بأنه منیر، ساطع ، محیا، یزیل الظلمة فیعید النهار وسط دیاجیر الظلمة(15) "ووجه یعید الصبح واللیل مظلم ".
كما أنها كالشمس فی سطوعها، وجمال محیاها، وهی تنثر أشعتها، وضاءة، مشرقة :
كأنها الشمس یعیی كف قاصبة
شعاعها ویراه الطرف مقتربا(16)
وشعرها طویل ، فاحم السواد، وهو جعد، فیه رائحة العنبر ممزوجة بماء الورد یصفه بقوله:
حالك كالغداف ، جثل فحوجی

أثیب جعد بلا تجعید

ذات فرع كأنما ضرب العنبر

فیه بماء ورد وعود


أما عینیها فقد أخذت النصیب الوافر من وصفه ، فقدم فیها أروع فنه الوصفی لأنها المعبرة عن خلجات نفسه الحبیبة، التی تزكیها صفات الجمال الحكلمی ، فاحتلت لذلك مساحة واسعة من غزله . ففی رأیه هناك ثلاثة أنواع من العیون ، أولها ، عیون قاتلة" تمثلها المتنبی فی وجه البدویات الحسان التی تنعم بالبساطة، ولا تعرف المكر والخداع ولكنها ترمی قلوب المحبین دون قصد ولا إدارة بلحاظها القاتلة:
الرامیات لنا ومن نوافر

والقاتلات لنا ومن غوافل

وأخرى قتلت المحب ولم تدر أنها باءت بإثم :

ان التی سفكت دمی بجفانها

لم تدر أن دمی الذی تتقلد


وثالثة تمثلها بقوله:
نفدت علی السابری وربما

تندق قیه الصعدة السمراء


وآخیرا تخترق هذه العیون القواتل الم الأحبة، وتتركهم صرعى ضحیة الحب بفعلها، لكن الجدید أن تشق السهام القلوب قبل أن تمس الجلود، فهی ذ ات سحر عجیب رامیات بأسهم ریشها الهدب تشق القلوب قبل الجلود
وثانیا العیون الوسیلة فهی فی رأی "المتنبی " أكثر دقة، وأحق وطأة من سابقتها، فهی سبب للعشق ، فمن یرى تلك الأحداق الحسان ، لابد أن یسقط صریع الهوى :
وما كنت ممن یدخل العشق قلبه

ولكن من یبصر جفونك یعشق


كما أنها وسیلة لتذلیل الصعاب :
ومن خلقت عیناك بین جفونه

أصاب الحدود السهل فی المرتقى الصعب


وثالثا العیون الحالمة: التی وصفها بقوله:
ألم یرى هذا اللیل عینیك رؤیتی

فتظهر فیه رقة ونحول


وكذلك قوله:
أعارنی سقم عینیه وحملنی

من الهوى ثقل ما تحوی مآزره


والعیون كثیرة فی شعر "المتنبی " فهی ساحرة تضفی سحرا خلابا یعشق ویتوق الیه:
بما بجفنیك من سحرصلى دنفا

یهوى الحیاة، واما ان صددت فلا


وكذلك " عیون حائرة " یصف منظرها وهی تودع ، یراودها الخوف ،
ویعتصرها القلق ولم أر كالأحاط یوم رحیلهم

بعثن بكل القتل من كل مشفق

أدرن عیونا حائرات كأنها

مركبة أحداقها فوق زئبق


واذ ا جئنا للأوصاف الأخرى الحسیة نجدها تتمثل فی وصف قوام حبیبته فكما یصورها، فهی طویلة" رشیقة، ضامرة البطن ، دقیقة الخصر، ثقیلة الأرداف ، یتمثلها البیت التالی من قوله:
وقابلنی رمانتا غصن بانه

یمیل به بدر ویمسكه حقف


وتنثرها الأبیات التالیة التی جاءت أولها فی وصف الخصر:
وخصر تثبت الأبصار فیه

كأن علیه حدق نطاق


هذه أهم الصفات التی تتمین بها المرأة فی وصف "المتنبی"، وهی صفات حسیة، كشفت عن ذوق عربی أصیل ، ومعرفة بأسرار الجمال ، أظهرت التوازن والتكامل فی الخیال ، وهو بذلك قد سلك مسلك القدماء من الشعراء الذین تجسد الوصف الحسی ظاهرا فی قصائدهم ، وهو بذلك لم یأت بجدید، سوى رقة اللفظ والأسلوب .
و"المتنبی " فی غزله بالمرأة انطلق فی كثیر من مطالعه من هذا الوصف الحسی المفرط الذی انتقى المرأة فی هذا الجانب . ومن الغریب انه قدم هذا الوصف الح!ی فی قصائد المدح كمثل التی قالها فی مدح القافی المالكی "أبی الفرج أحمد بن الحسین ":
لجنیفة أم غادة رفع السجف

لوحشیة ؟ لا . ما لوحشیة شنف

نفور عرتها نفرة فتجاذت

سوالفها والحلی والخصر والردف

وخیل منها مرطها فكأنما

تثنی لنا خوط ولاحظنا خشف

وقابلنی رمانتا غصن بانة

یمیل به بدر ویمسكه حقف


ثانیا: المظاهر الرمزیة فى تصویر المرأة :
احتوت المظاهر الرمزیة على كثیر من قصائد وأبیات "المتنبی " فی تصویر المرأة أو غزله بها "فهو یتجاوز التصریح إلى التلمیح " ولعله بهذا الجانب الفنی كسب أهمیة كبیرة لدى كثیر من النقاد، فهی جزء من شوارده التی نام ملء جفونه عنها، وسهر الناس حول تفسیرها الخصومة حولها.
والغزل الذی أورده "المتنبی " فی كثیر من مطالع قصائده – فی اعتقادی لا یقصده بعینه لأن طابع القصیدة ومناسبتها مدحیة غالبا - وانما القصد غیر ذلك مما یهم الشاعر أمره ویأخذ علیه نفسه .
وكما یقول الدكتور "درویش الجندی " عن قصائده التی مدح بها "كافور" واستطلعها بوصف المرأة أو التغنی بجمالها : "ان ما قاله لم یقصد تصویر عواطفه نحو النساء على ما یفهم من ظاهره ، وانما كان یقصد حبیبه القدیم "سیف الدولة" والحیاة فی جوار ذلك الحبیب . ... ".

ولعل من أهم ما یمكن تمثله فی هذا الموقف تلك المقدمة التی جعلها فی قصیدته التی كتبها فی سجنه ، یطلب من الأمیر اطلاق سراحه قائلا :
أیا خدد الله ورد الخدود

وقد قدد الحسان القدود

فهن أسلن دما مقلتی

وعذبن قلبی بطول الصدود

وكم للهوى من فتى مدنف

وكم للنوى من قتیل شهید

فواحسرتا ما أمر الفراق

وأعلق نیرانه بالكبود

وأغری الصبابة بالعاشقین

واقتلها للمحب العمید

وألهج نفسی بغیر الخنا . .

بحب ذوات اللحى والتهود


ففی هذه القصیدة نلمح طوابع التجنیس الذی جسد به "المتنبی " قصیدته ، فهو فی الوقت الذی یدعو على الخدود أنیشققه الله ، ویزیل حسنه ، وأن یقطع القدود الحسان فهو یشیر الى أصدقاء الأمیر الذین وشوا به ، فیدعو علیهم لأنهم الذین كانوا سببا فی غضبة الأمیر علیه فأسالوا دمه ، وعذبوا قلبه ، فهو ضحیة هذه الوشایة، فهو القتیل الشهید من جرائها. وهو المحب العمید للأمیر .
فـ "المتنبی " یقصد أولئك المغرضین ، ویرمز إلى براءته .
و"المتنبی " عندما یستطلع قصائده فی هذا الجانب ، یظهر أسی شدیدا، ووجدا بلیغا، فلا یكاد یشعرنا إلا بقلبه المتیم ، العاشق ، الذی لا یفارقه السهاد ومن ذلك قوله:
یا نظرة نفت الرقاد وغادرت

فی حد قلبی ماحییت فلولا

كانت من الكحلاء سؤالی أنما

أجلی تمثل فی فؤادی سولا


ولعل مظأهر الرمزیة فی اعتقادی سببها خوفه الشدید من خصومه الذین ألموا به ، ووشوا به ، وخاصة عندما ظل ممدتحا فی قصور سیف الدولة، وكذلك خوفه من التقالید والأعراف التی كانت مسیطرة على المجتمع ، فوجد فی الرمز ملاذا فی التعبیر عن عواطفه كما رأینا فی حبه ل(خولة) مثلأ.
ولو سلمنا بتلك الرمزیة كسیاج أخذ ینسج إلیه "المتنبی " فی غزله نجد أن مظهرا آخر بدا یسیطر علیه فی هذا الغزل وهو "طابع العفة" فـ "المتنبی " كما رأینا أحب المرأة، ورأى فیها الانسان الجمیل ، وبث فی ذلك شعرا رقیقا فی مطالع قصائده ، وكانت نظرته الیها مصدر الاعتزاز بها والتقدیر لها، لذا عف فی تصویرها تصویرأ فاحشأ بذیئأ، كما فعل غیره من الشعراء، ولعله كان قادرأ على ذلك :الا إن خلقه ، وخلق المجتمع من حوله أبت أن یقوم بهذا الدور، ولهذا تجده یقول:
وترى الفتوة والمروءة والأبوة

فی كل ملیحة ضراتها

هن الثلاث المانعاتی للذتی

فی خلوتی لا الخوف من تبعاتها


فهذه العفة لم تمنعه من الحب البریء النزیه ، وانما منعته من الاقتراب من المحرمات . كقوله
اذا كنت تخشى العار فی كل خلوة

فلم تتصباك الحسان الخرائد


و قوله :
یرد یدا عن ثوبها وهو قادر

ویعصى الهوى فی طیفها وهو راقد


ان "المتنبی " وهو متعفف عن كل معانی المحرمات ، تلازمه هذه الصفة، وتسیطر على عقله الباطن ، فهو یتفادى الرذیلة ومن هنا شاعت المقولات ضده ، بأنه كان عدوا للمرأة، كارها لها على طول الخط ، ولعله كان یحس ذلك ، فاستصدر أبیاته التی تعزی المناقب والمثل الرفیعة فی وصفه ، وتعامله مع المرأة.
وما كل من یهوى یعف اذا خلا

عفافی ویرضى الحب والخیل تلتقی


وأخیرأ یظل هذا مظهرا بدیعا، یتمیز به "المتنبی " فی شعره . ویظل "المتنبی " اثر تلك المظاهر مجتمعة، ولوعأ بالمرآة فی داخله ، فهو رغم ذلك یلفظ بعبارات الحب الحقیقی لا المزیف ، فتخرج آحیانأ صراحته المتناهیة، التی هی فی حقیقة الأمر صراحة المحبین ، الذین یحبون التحدث عن أنفسهم ، وعن حبهم بشوق واندفاع ، فالشاعر لا یرى بأسا من الاعتراف بذنبه لأنه بعد أن عاش تجربة العشاق ، واكتوى بنار الحب ، وعرف الحقیقة، طفح لسانه بشعر رقیق كقوله .
جربت من نار الهوى ما تنطفی

نار الغضى وتكل عما تحرق

وعذلت أهل العشق حتى ذقته

فعجبت كیف یموت من لایعشق

وعذرتهم وعرفت ذنبی أننی

عیرتهم فلقیت فیه ما لقوا


ولعلنا نلحظ أن "المتنبی" عبر عن تجربته الخاصة عن الحب ، وخبرته الطویلة له فی عبارات شعریة تنم عن بساطة التعبیر، وعدم التكلف فی أداء المعانی ، وبألفاظ رقیقة عذبة، وذلك كله دلیل قاطع على معاناة الشاعر الصادقة.
الظواهر الفنیة فی وصف المتنبی للمرأة

لعل أهم ما سنركز علیه من ظواهر فنیة فی وصف "المتنبی " للمرأة، هو عنصر اللغة، وما نجم عنها من استخدامات كثیرة تفرد بها وأصبحت تشكل ظواهر فنیة، فی شعره خاصة، ومن هذه الظواهر "ستخدام المحسنات البدیعیة " أو " ظاهرة ا لأضداد " .
ولقد شاعت تلك الظاهرة فنیا فی العصر العباسی ، ولاسیما فی شعر "أبی تمام " فكان یأتی بصورتین متضادتین ، ویجمع بین متناقضتین (17 )كما وصفه "شوقی ضیف " فی كتابه "الفن ومذاهبه "... الا ان " المتنبی " الح علیه إلحاحا كبیرا، وآصبحت نتیجة ذلك ملفتة للنظر، فهو یعقبها، ویرصدها، ویحاول أن یمزجها فی مجموعة من الألوان التی یؤثرها فی وصفه . فهو عندما یعثر على البیاض فی اشراق وجه الحبیبة، والسواد فی شعرها الفاحم ، یفیض علیهما من حسه ما یجعلهما أكثر تعقیدا، وأعظم اثارة للنفس .
ولقد رأینا هذه الظاهرة عند كثیر من شعراء ذ لك العصر، فها هو "بشار بن برد" یصوغ أفكاره منساقا وراء هذه الظاهرة خاصة عندما یرید أن بشكل بعدا وصفیا یحدد أبعاد الجمال ویجسمه .
مظاهر استخدام "المتنبی " لظاهرة التضاد فی وصفه للمرأة :
لعلنا نجد حذاقة "المتنبی ا، فی وصفه للمرأة یتمثل فی تصویره الجمالی للمرأة بین نحافة خصرها، ورقته من جانب ، وضخامة الردف وثقله من جانب آخر، الأول یرید أن ینطلق ، والثانی یشده كی یبقیه ، وذلك بحركة تزید الصورة حیویة یجذبها تحت خصرها عجز كأنه من فراقها وجل
ففكرة التضاد فی البیت أوضحت رؤیة جمالیة قوامها ذلك التصویر الرائع الذی رسمه "أبوالطیب " للمرأة المثالیة فی رأیه والتی "یدق خصرها ویعظم ردفها".
كما أننا نلمس مظهرا آخر لهذا التضاد فی قوله:
بفرع یعید اللیل والصبح نیر

ووجه یعید الصبح واللیل مظلم


فالظلمة والإشراق وجد مادتهما قی شعرها الأسود، ووجهها المشرق . والحبیبة ضیاء تبدد الظلام حیثما حلت . وتهزم فلوله أینما استقرت ، لذا اطمأن الرقباء الیها وتبدد خوفهم من أن تقوم بمغامرة لزیارة حبیبها لأن نورها سیفضحها لا محالة . فضلا عن أن رائحة المسك ستفوح منها وتكشف سرها، وهذا مصدر قلقها وخوفها
أمن ازدیارك فی الدجى الرقباء

اذ حیث أنت من الظلام ضیاء

قلق الملیحة وهی مسك هتكها

ومسیرها فی اللیل وهی ذكاء


هكذا تظهر الأضداد جمیلة وأجمل منها ایماءة خفیفة ترمز إلى قلقه هو المرهون بتعلق ت الملیحة وهی أكثر ما یمثل للحب ویجسده وهناك صورة أخرى یطالعنا فیها استهواء بفكرة شروق الشمس . فصورة وجه المحبوبة شمس النهار، ذ ات شعر أسود كلیل مظلم ، وهی كالغصن فی اعتدالها، نابت على كثبان الرمل لم تجتمع الأضداد فی متشابه الا لتجعلنی لغرمی مغنما فهو بعد أن عثر على الألوان المتضادة فی محیاها، وشعرها، قام بتشكیل صورة أخرى محسوسة، استقاها من دقة قامتها، وثقل أردافها، وكل هذه المتنافرات اجتمعت فی حسن متكامل ، متناسق
الأعضاء والطبیعة بما أملته على "المتنبی " من أحاسیس ومشاعر لم
یقف تأثره بها فی حدود هذه المشاعر وانما أضفت الى استخدامات
التضاد الناتج من مظاهرها، فالتضاد حاصل فی توظیفه للقمر دلالة على حسن الحبیبة. الذی یشبهه كالقمر فی تمامه ، عندما یرتفع فی علیاء سمائه ، ویشع أنواره على الكون متحركا فی رحلته الأبدیة إلى عالم آخر، وقد خلف روحا معذبة تهیم فیه وجدا. وأخذ الشوق منها مأخذه ، حتى ان نحول جسمه بدا كالقمر فی المحاق.
وقد أخذ التمام البدر فیهم

وأعطانی من السقم المحاق


على هذه الصورة تجمعت عناصر الصورة فی وجه الحبیب الراحل ، وذبول وجه المحبوب ونحوله لأنها مقابلة تعمل عملها فی النفس البشریة، وتغور فی عالمها البعید لتصل إلى ضروب الألوان المعقدة التی تشكل تضادا فی نهایة المطاف .
استخدام "المتنبی " للون كملمح لظاهرة التضاد:
یتردد كثیرا فی شعر "المتنبی " الغزلی تنازع الأضداد المتمثل فی "الألوان " فهو بریشته الفنیة المبدعة نلمح مقدرته على استخراج الألوان من منابعها، وهی تنبض بالحیاة، وتتدفق بالحیویة، فالبیاض بنصاعته هو اللون المفضل عند شاعرنا فی وصفه ، واضافة قلیل من اللون الأصفر یعطینا صورة شفافة ""اقتبسها من واقع حیاته البدویة، التی عاشها أیام شبابه یجوب البادیة والصحارى، حیث ناموسها الوداع ، والفراق ارتحال الأحبة، وما یعقب ذلك من الالم والبكاء على آثار الدیار..."(18) فتكشف الحبیبة عن وجهها فی لحظات الوداع ، وقد أخذ منها الألم صفرة وشحوبا
على محیاها. ولذلك ترى اللون بارزا فی ترجمة تلك المشاعر التی تبرز من وراء البراقع التی تستر محاجر الوجه .
سفرت وبرقعها الفراق بصفرة

سترت محاجرها ولم تك برقعا


فظا هرة "الطباق" تتمثل فی " سفرت " و" سترت " و"الجناس الناقص " قی الوقت نفسه بین الحكمتین ، وذلك للدلالة على مظهر الجمال الذی شكله اللون ، كأحد عناصر الصورة الفنیة المنبثقة من ظاهرة التضاد.
و"اللون الأصفر" أخذ مكانه فی رسم الصورة الكلیة لدى وصف "المتنبی "، فهو فنان مبدع یطرح دلالة ذلك اللون للتعبیر عن الخوف والفزع الذی ألم بهذه الحبیبة وهی ترى حبیبها ذابلا قالت ، وقد رأت اصفراری من به ؟ وتنهدت ، فأجبتها المتنهد فمضت وقد صبغ الحیاء بیاضها لونی كما صبغ اللجین العسجد فاللون الأصفر الممتزج بالبیاض یصور لنا موقفا من مواقف الحب لدى ا"المتنبی "، وهو یرسم حبببته مذویا عودها من شدة
الوجد وقد هالها حال حبیبها، فأنكرت ما به ، وجزعت لمصابه وتساءلت فی غیظ واشفاق ترى من الجانی . ، ثم أرسلت من فؤادها زفرات مستعرة حرقت كبدها جزعا علیه ، ورحمة به فأجابها أنت قاتلتی .
ویعزی "أحمد الطبال " فی كتابه عن المتنبی ظاهرة الأضداد المتمثلة فی الألوان والمترددة(19) كثیرا فی غزله الى كونه متشبعا ببعض الأفكار الفلسفیة السائدة فی عصره ، وأكاد أؤكد بأنه استقاها من "الفارابی" الذی اجتمع به فی بلاط سیف الدولة لمدة عامین وذ لك استنادا الى الخلفیة
(20) التاریخیة لحیاته .
التضاد فی غزل المتنبی :
أعتقد جازما بأن سر نجاح "أبی الطیب المتنبی " فی تشكیلاته للصور المتضادة التی یعتمد فیها على الفكر والحس لا على جمال الصور الكامنة فی المجاز أو الكنایة أو الاستعارة ففی تلك السمة یصحبنا "المتنبی " فی غزله إلى عالم واسع ممتد تختلط فیه الألوان ، وتتسع عبره الأبعاد لتشكل صورا جدیدة مثیرة، فهو یستقی فی وصفه لحبیبته بقوله :
كل خمصانة أتق من الخمر

بقلب أقسى من الجلمود


صور مادیة تتمثل فی ضمور خصرها ورقتها، ویقابلها بأخرى معنویة یجدها فی قسوة قلبها الذی امتنع عن الرحمة، وغلق أبوابه فی وجه الشفقة، فهو كالصخر أو أشد صلابة، كما أنه یقابلها مع الرقة التی أراد بها قوتها وصفاء لونها مع تلك الصلابة .
ویجمع فی مثال آخر صورتین متنافرتین یستخلص منهما مثالا للجمال الذی یز!كیه السكون والحركة فی وجه هذه الحبیبة . وعبر هذا التداخل یصل إلى صورة عمیقة فی معناها. ذلك أنها كیفما تحركت فالحسن كامن ، ساكن فی محیاها.
تناهى سكون الحسن فی حركاتها

فلیس لراء وجههالم یمت غدر


وفی أمثلة أخرى تظهر مظاهر هذا التضاد، ومن ذلك قوله :
أرینك أم ماء الغمادعة أم خمر

بفیء برود وهی فی كبدی حجر


فهنا نرى صورة برد الرضاب فی تحفرها، وأثره على نفسه ، واستحالته ، بدواعی الهوى جمرا أحرق كبده ، وبذا جمع برد الرضاب ، واحتراق الكبد فی صورتین متضادتین ، ومن تفاعلهما تظهر روعة الابداع .
ویكرر نفس المشهد فی موضع آخر لیصف ملت اق الترشف من
فیها فیقول .
ترشفت فاها سحرة فكأننی

ترشفت حر الوجد من بارد الظلم


الخصائص الفنیة فی شعر الغزل عند المتنبی :
بعد أن رحلنا فی غزل "المتنبی "، ونظرته للمرأة، نستطیع أن نقول ان "المتنبی " خرج بالشعر العربی إلى آفاق جدیدة لم یطرقها الشعر من قبل ، فقد سار بالشعر فی نفسر الطریق التی سلكها الشعراء من قبل فمدح . وهجا ووصف ورثى، وشبب وافتخر، وعاتب وسخر، إلا أن له جهودا فی كثیر من زوایا الانتاج الفنی واتجاهات جدیدة فی الشعر العربی طبعت انتاجه الخاص ومیزته بالعدید من المزایا.
فهی من الناحیة المضمونیة المتعلقة بالغزل یحاول أن یضفی شخصیته على شعره . حتى فی تلك المطالع التی كان طابعها العام ومقصدها
المدح .
وكما أشرنا أنه یلجأ الى الرمز فی غزله ، فیحمله عبء تجربته الطموح ، الخاصة المتفردة، فربطها بتجربة الحب بكل أبعادها النفسیة والوجدانیة والانسانیة، ولعل هذا الجانب یكشف عن توتر الشاعر بین الواقع والمثال ، أو عن احساسه بمأساة القیم فی عصره وموقفه من هذه المأساة أو عن حرقة داخلیة، ورغبة فی التحرر منها.
واذا نظرنا إلى الأسلوب فی هذا الجانب الرمزی فنجده ماثلا فی كثیر من أبیاته مثل قوله :
أما الأحبة، فالبیداء دونهم

فلیت دونك بیدأ دونها بید


فقد استخدم الشاعر لفظ (الأحبة) وتعبیر (حبیب القلب ) بمعنى الآمال البعیدة وكذلك (البیداء) التی ترمز إلى العقبات والوعورة. انها بیداء نفسیة اجتماعیة ولیست بیداء الطبیعة ونجد فی غزله قوة العاطفة، وعمق الانفعال شدید التأثر والتأثیر ویتجلى ذلك خاصة، فی ناحیتین قد تبدوان متناقضتین .
أولها: رنة الأسى والحزن والتأثر الشدید، وذلك ناتج عن قوة العاطفة التی یكنها "المتنبی " ولا یستطیع أن یبوح بها بشكل مباشر . ولعل هذا یتحول الى اطارآخر یترجمه الطابع المثلی والحكمی والشكوی والشجن . وتلك هى طبیعة المحب العاشق دائمأ .
وثانیها: تعبیر "المتنبی " عن طموحه ، واعتداده بنفسه وترفعه عن كل من حوله ، وهی نغمة محببة إلى نفسه ، كشفتها أبیاته السابقة التی وصف بها "خولة" أخت سیف الدولة .
ویحظى غزل "المتنبی " نتیجة لذلك بعمق شدید فی معانیه ، وألفاظه ، فكما رأینا یلجأ الى استخدام ظواهر البلاغة "كالطباق " و"المقابلات " و"الأسالیب الخطابیة"، ویربط فی استعماله للألفاظ بایحاءاتها، "أصواتها"، لأنها تتضمن حروفأ ملائمة لعواطف الحب ، والغزل وغیر ذلك من عواطف الشجن الفریدة التی تحلى بها "المتنبی ".
وأخیرأ انطلق "المتنبی " من تجربة فریدة فی الحب شعارها ذلك المحبوب الذی تاق إلیه . فجعل منه شخصا فریدأ له تجلیاته ، وعبقه الخالص لدیه ویكفیه أن یصفه بقوله :
لئن تركن ضمیرا عن میامننا

لیحدثن لمن ودعتهم ندم


الهوامش :
1 - العمیدی الإبانة عن سرقات المتنبی ، تحقیق ابراهیم دسوقی ،" ادار المعارف" 1959ص190.
2 - الوساطة بین المتنبی وخصومه ، الجرجانی "دار المعارف"
ص 37.
3 - المصدر نفسه 267.
4 - المصد ر المشار ( 1 ) ص 193
5 - المصدر نفسه ص 272
6-القیدود: الطویلة الامالید الناعمات
7 - دیوان المتنبی 56/1 ، وكل الشواهد التالیة مر شعر المتنبی مأخوذة عن دیوانه .
8 - أبو الطیب المتنبی:ریجیس بلاشیر: ترجمة ابراهیم الكیلانی ، ط 2 دار الفكر،
9 - علی الجندی غزل المتنبی وحبه ط 1، دار الفكر. القاهرة، 1971 ص 108.
10- الغزل منذ نشأته: سامی الدهان ط 1 ،مكتبة الاریاف. عمان. الأردن 1983.
11 - مقدمه القصیدة عند أی تمام وألمتنبی: د سعید شلبی . ط مكتبة غریب القاهرة .
12 -الناهب الرجل الشجاع الوقور.
13 -الغوانی الحسان طمح النظر ارتفع .
14 - لعل أهم الدراسات دراسة للسباعی بیومی ، وكذلك دراسة لابراهیم
العریض المتنبی بعد ألف عام.
15 -صدر البیت ولدار بدر قبلها قلد الشهباء
16 -عجز البیت یقرع یصیر اللیل والصبح نیر.
7 1 -الشعر ومذاهبه د. شوقی صیف ط دار المعارف. 82 9 1 ص 60 1
18 -شعرالمتنبی د. محمدإلشماع السابق ص 85
19 -المرأ ة و شعر المنتبی د. حمد الشماع السابق ص 87
20 -المتنبی دراسة نصوص من شعره آحمد ألطبال ط 1 المكتبة الحدیثة طرابلس 1985 ، ص 124
http://www.nizwa.com/browse1.html

الأدب فی العصر الجاهلی

احتل الشعر فی العصر الجاهلی مکانة عظیمة،
حیث إنه وسیلة الإعلام الوحیدة فی القبائل ینشر أمجادها،
ویشید بأحسابها ویسجل للأجیال مفاخرها.
وکانت القبیلة إذا ینبع منها الشاعر تدق الطبول وتستقبل المهنئین والمهنئات،
وکان معظم شعراء الجاهلیة سادة فی قبائلهم.


مصادر الشعر الجاهلی :


المعلقات ، والمضلیات ، والأصمعیات ، وحماسة أبی تمام ،
ودواوین الشعراء الجاهلیین ، وحماسة البحتری ، وحماسة إبن الشجری ،
وکتب الأدب العامة ، وکتب النحو واللغة ومعاجم اللغة ، وکتب تفسیر القرآن الکریم

أغراض الشعر الجاهلی :

لقد نظم الشاعر الجاهلی الشعر فی شتى موضوعات الحیاة ومن أهم أغراض الشعر الجاهلی :

أ-الفخر والحماسة :-
الحماسة لغة تعنی : القوة والشدة والشجاعة .
ویأتی هذا الفن فی مقدمة أغراض الشعر الجاهلی ،حیث یعتبر من أصدق الإشعار عاطفة .

ب- الغزل :-
وهو الشعر الذی یتصل نالمرأة المحبوبة المعشوقة .
والشعر هنا صادق العاطفة ،وبعضه نمط تقلیدی یقلد فیه اللاحق السابق .

ج- الرثاء :-
وهو الشعر الذی یتصل بالمیت .
وقد برعت النساء فی شعر الرثاء .وعلى رأسهن الخنساء ،والتی أشتهرت بمراثیها لأخیها صخر .

د- الوصف :-
اقد تأثر الشعراء الجاهلیون بکل ما حولهم ،فوصفوا الطبیعة ممثلة فی حیوانها ، ونباتها .

ه- الهجاء :-
فن یعبر فیه صاحبه عن العاطفة السخط والغظب تجاه شخص یبغضه .
رابعاً:خصائص الشعر الجاهلی :-
• یصور البیئة الجاهلیة خیر تصویر.
• الصدق فی التعبیر .
• یکثر التصویر فی الشعر الجاهلی .
• یتمیز بالواقعیة والوضوح والبساطة .



النثر فی العصر الجاهلی

النثر هو الصورة الفنیة الثانیة من صور التعبیر الفنی ،
وهو لون الکلام لا تقیده قیود من أوزان أو قافیة .ومن أشهر ألوان النثر الجاهلی :-
· الحکم والأمثال .
· الخطب .
· الوصایا .
· سجع الکهان

الشاعر الملا فاضل السکرانی

الشاعر الملا فاضل السکرانی

الشاعر الملا فاضل بن یعقوب السکراني الطائي: شاعر مجید من اشهر شعراء خوزستان ولد في شادگان(الفلاحية) سنة 1340 هـ.ق الموافق سنة 1302ش.هـ و هي مدينة تاريخية لم تخلو عبر تاريخها من الادباء و الشعراء والمؤرخين و اللغويين ابرزهم ابن السكيت الاهوازي و الحاج هاشم الكعبي الدورقي و غیرهم. كان شاعرنا منذ طفولته مولعا بالشعر والادب و يحضر الاحتفالات الادبية التي تقام بالمناسبات و يسمع من شعرائها و أدبائها الأناشيد الأدبية والتواشيح الدينية. نظّم الشعر فی مبکر عمره و هو في سن الحادي عشر حتى اصبح شاعرا کبیرا و تفنن في نظم الابوذية حتى سمي بعميد الابوذيه. و قد تجاوزت شهرته الحدود الايرانية فشعره في غاية الحسن و الجمال من حيث النظم الفني و الصور الشعرية الجميلة حتى بلغ مستواه الفني الى ما انشده کبار الشعراء في الوطن و خارجه على رقة و عذوبة اشعاره الشعبية. وصل الیه الشعر وراثة من ابيه و مجالسته مع الادباء و انتقل الى ابناءه. له اكثر من 2500 بيت شعر في الوجدانيات و الاخلاقيات و الاجتماعيات و الهجاء و الرثاء.

نبذة مختصره عن حياة الشاعر بقلم نجله الشاعر مهدي السکراني:

انه الشاعر المعروف والأديب الموصوف الأستاذ فاضل بن المرحوم  يعقوب السكراني و إن شهرته بين الناس و وفي اواسط المجتمع مله فاضل السكراني إن كنيته أبو مهدي فاسمه تفصيلا هو : فأضل بن الحاج يعقوب بن الحاج عاشور بن سكران بن عثمان بن محمد بن احمد بن فيحان بن سيحان بن ثابت و ثابت هو بطن من بطون شمر الطائية القحطانية الغنية عن التعريف .

ولد صاحب الديوان في الدورق (الفلاحية) و إن تاريخ ميلاده كان في غرة محرم الحرام سنة1340 هجرية قمرية الموافق سنة 1302شمسيه . كان شاعرنا منذ طفولته مولعا بالشعر والادب و يحضر الاحتفالات الاجتماعية التي تقام بالمناسبات يسمع من شعراء ها و أدبائها الأناشيد الأدبية والتواشيح الدينية . تعلم في بداية طفولته القرائة الصحيحة للقران الكريم على يد احد الملالي المعروفين في المنطقة إذ لم تكن آنذاك توجد مدارس للتعليم بعد ذلك تعلم كتابة الخط العربي و قرائة أنواع القصائد الشعرية و حفظها و طريقة انشادها علي يد أستاذه الفاضل المرحوم السيد رضا بن المرحوم السيد صالح ابراهيمي رحمة الله عليه و في الواقع كان سيدنا المذكور معروفأ بحسن الأخلاق والفضل و جودة الخط و كان يود التعليم والتهذيب لكافة ابناء الحارة فله الفضل الأكبر على شاعرنا اذ هو الحجر الاساس لبناء شخصیته الادبية و الثقافية و في سن الثامنة من عمره دخل المدرسة التي فتحت اول مرة في تاريخ الدورق و في سنة 1315 شمسية حصل على شهادة الصف السادس الابتدائي بتقدير عال و كانت هذه الشهادة انذاك تعد اكبر شهادة دراسية. اكتسب شاعرنا موهبته الشعرية اضافة غريزته الذاتية اکتسبها وراثة من والده الشاعر المرحوم الحاج يعقوب السكراني.

اخي القاري كما ذكرت انفا كانت لشاعرنا نشاطات ادبية و محاضرات اجتماعية واسعة و قد سجلت له ذكريات مشهورة و مواقف مشكورة في المناسبات العامة و الخاصة كالمواليد و الوفيات وفي جميع المجالات.نعم كانت هذه نبذة مختصرة عن حياة شاعرنا الاستاذ ملا فاضل بن المرحوم يعقوب السكراني المعروف بشخصيته المرموقة امعززة اطال الله عمره الشريف و كثر من امثاله و قبل ان اودعك ايها القاري الكريم بقي لي ان اقول لك و بكل صدق و اخلاص ان لشاعرنا الكبير الفضل و كل الفضل لما قام به من تضحيات جسام على مدى هذه الفترة الطويلة من عمره في توسيع رقعة لغة الشعر و تنوعها و تطورها اذ صارت بفضله الكثير من ابناء بلده شعراء تعلموا منه اوزان الشعر و معانيه فمن كان منهم بالامس لا يقيم وزنا للشعر و لا يدري ما طعمه وما لذته قد اصبح شاعر و عاشقا للشعر ينهل من معينه و يأكل من ثمار جنانه بكل رغبة و لهفة و اشتياق و شكرامهدي ملا فاضل السكراني

من شعره:

 قصيدة الشعر

يصعب علي الناس يصعب موت كل شاعرلبيب

واصعب من الصعب موت العبقري الواعي الاديب

يصعب علي الناس فگد الشعر و لينظم اشعار

الشعر يرفع راس باس الشرف و يزيد الفخار

الشعر راده ابكل إراده الحاز كل معني الشعور

الشعر روح من السعاده و عطر للشمه و بخور

الشعر وابل مطرو سمي و هطل بيام الربيع

الشعر اسمك يخي و اسمي اليظل ثابت ما يضيع

الشعرذوق اهلي وبلادي ورايه وحچايه وخبر

الشعر سيل الجره بوادي الما بطراد انعبر

الشعر اغلي الجنس جنسه الشعر ديباجة فخر

الشعر لذة الشعر ونسه الشعر بالنادي ازدهر

الشعر اوزان و قوافي الشعر ميزان الكلام

الشعر ماهو ريح سافي الينگل مذمة ملام

الشعر تحويه بمشقه و فكر رقاد و وسيع

الشعر نظمه ايريد دقه يحققه وعي المذيع

الشعر تهتم بيه ربعه و يهتم موت اليفتهم

و العلم محمود طبعه و يغث فگد اهل العلم

الشاعرمن يموت خله اتصيربربوع الاشعار

الماجد من يفوت وجده يخلف بكل سلف نار

******

احبچ يا فلاحيتي

احبچ من نمت بفياي نخلات الشتلهن خالنا سبيتي

احبچ من بنا البنّاي من معدن ذهب طينچ كَسُر بيتي

احبچ يا فلاحيتي***احبچ يا فلاحيتي

    ****

احبچ يالغفيت ابحضنچ الدافي وغطاي الحاف عتبارچ

احب امعارچ اليحچي ابخبر حمده و يملها البالوحل بارچ

احب فتنه و صريچ اچعاب اخو فتنه اليزوغل چان ويعارچ

    ***

احب هلهولة ام عيد التهز ايد الفرح بلعيد وتبارچ

احب كوتچ وحب ابيوتچ البيهن احلام ايام تذكارچ

احب سُورچ وحب خُورچ و حب ابخورچ المنتشر بكتارچ

    ***

احب شطچ وحب اچفايفه الخضره وضحچها الرگّص اشجارچ

احب ريفچ وحب لبطت مشاحيفيچ الفرها الكنص بهوارچ

احب نورچ وحب نارچ وحب اشتم روايح عطر نُوّارچ

    ***

احب رشّت مُطر غيميچ وحب ابريمچ اليضحك الكنطارچ

عروس اموشّحه ابنخلچ وهاذ اجمل وشاح الحله ابزنّارچ

احب يومچ وحب امسچ وحب شمسچ اليشرق نورها ابدارچ

    ***

احب كذلة شعر ليلچ وحب وَجَنة ضحاچ الضوّت انهارچ

احب قهوة سخی امضيفچ الرن فنجانها وشربوه سُمّارچ

احب سُمّارچ السهر وابنادى البيه علگو زينة اشعارچ

    ***

احب سنبل فخر زرعچ وحب ضرعچ الدّر دُر سخی الخطارچ

احب ثوارچ الثارو وحبها الهلهلت لفعال ثوّارچ

احب احرارچ الصدّو اجيوش العزّمو يمحون اثارچ

    ***

احب زلمچ الگصو راس ابو طوگ اليدنّس راد شنيارچ

احب قومچ الهزمو جيش ابو طوب و رجع مغلوب المعارچ

غزوچ الكفر چم مرة لچن يخسون ما وصلو الفي دارچ

    ***

احبن نخوة الغيرة نخوتچ يوم ابعامر تنخيتي

وعله هام الغزو بسلاح عز قومچ الماذلّو تعلّيتي

احبچ يا فلاحيتي***احبچ يا فلااحيتي

    ***

و انه ازغير احب كاسچ البي من در لبن خيرچ ترؤّيني

وانه ازغير احب شهدچ اليتگاطر حنان و بي تغذيني

و انه ازغير احب رجتچ المنها ابمسعط امحنتچ تغرّيني

    ***

و انة ازعير احب مهدچ البي نمت الضحی وبيدچ تهزّيني

و شوفچ چنت بحساسي وحسّن بيچ يم راسي وتحاچيني

محبتچ ثابته اببالي ابدلالي ابوسط چبدي اببطن عيني

    ***

خيالچ ما يفارجني امرافجني ويلاعبني ويسلّيني

احبچ اي وحق ربچ وادري ابكثر ما حبچ تحبّيني

احبچ وختلط حبچ ابدم شريان عُمري و مُهجة اسنيني

    ***

عبير امحبتچ يسري سره ابروحي و سره ابدمي و شراييني

الومه الفارگچ ساعه صعب فرگاچ ما ينحمل ياذيني

يحلوه امعانگچ سلوه قبل ما شبگچ ابشوگچ تشبگيني

***

عِشت بربوعچ الخضره و هواچ امریحني و مایچ امربیّني

ببراچ شرقدت وَدری من ابرد بید تحنانچ تغطيني

اشمالج بالمسه اعذيبي یونّسني و ینعّسني و یغفّني

***

اسابيعيچ تدغدغنی ابطیفی و صوت عاطفتچ تناغینی

و تحرّکني الفجر نسمة صباچ ابمسچ ریحتها توعیني

يمر يحني الصبح لطفچ الشوگه ایجیبنی و للود یدنیني

***

اترابي اترابچ الغالي و طينچ طين جدي او والدي وطيني

امن اموت اتوسّد اترابچ الغيرچ ما اود واحد يودّيني

يحبچ طبعي و ربعي تحب الزارني و بسمچ يغنيني

    ***

احبّچ مُوش بس هسّاع احبّچ چي شبت وبيضّت الحيتي

احبّچ من چنت ياهل و تتطوطح علی المتنين ترچيتي

احبچ يا فلاحيتي***احبچ يا فلاحيتي

    ***

 
قصیده احبک یا ظبی الوادی:

احبک یا ظبی الوادی****لو لحظک رمی فوادی

اود اسهام نظراتک****الصابن گلبی الصادی

ایا شربی الحلا بکاسی****وچلمتی و گهوتی و زادی

اویا غنّاوة الغنّن****اوصوت البی حدی الحادی

چنت سر منوتی و شوگی****البیک اتحقّق امرادی

اوچنت الما یشح وصلک****اوکل وکتک علی بادیی

غادی الاصبحت عنّی****بعید اشبعّدک غادی

يچنت افدیک بگلیبی****و انته الچنت الی فادی

احس ابروحی اتحبک****من اول یوم میلادیی

وردة روض بستانی****او عین گلادة ابلادی

او یا سنبلة نیسانی****و سروری و بسمة اعیادی

الابوذية:

الشیعه التفخر ابحیدر علیها****علیها اتـقلده ابفعله علیها

ثوب الفخر ما یحله علیها****اذا متطرزه ابغیره و حمیٌة

******

یروحی ابطلب حگ شرعی دعینی****وعن حب غیر اهل طه دعینی

دوفـی ابدمچ الیسری دعینی****حب المصطفی و حـیدر وصیٌة

******

علی حیدر ینجٌی اللهج بسما****علی بدر الالاه السطع بسما

علی اتعنٌه ودفن سلمان بسما****دفن نجله الگضه بالغاضریٌة

******

المجد بالعز عله من ظهر بسمه****نجم سعد التجٌله العرش بسمه

الفخر ثغـــره ابلطافه ابتسم بسمه****ابمولود النبی و حـیدر وصیٌه

******

یطاها بالمکارم بـحر فضلاک****وبالاخلاق انوصف و انعرف فضلاک

لون گلبک غلیظ وچـنت فضلاک****لما خضعت ارگاب امنالبریٌة

******      

بجهلنه اعیوننه انصمٌن ولاذان****طرش میسمعن الــــــنخوة ولاذان

الـــشیم بالشر غزیناهن ولاذان****ابکهف مجد النبی و حیدر وصیٌه

******      

المکارم للیودهن دوم ودیٌن****تحف عز یابن النه و شرف ودیٌن

المكارم خضرٌن بالدین ودٌین****ابسمه اخلاق المکارم سطع ضیٌه

******

تهت یالماجعلت حیدر علملاک****الــعلی ابعالی المجد چوچب علملاک

علی عــــــلٌاه معبوده علملاک****السمه و فضله السمه چالشمس ضیٌه

******        

حـــــــیدر ضربته وحده مثنٌه****بیها و ما یکررها مثنٌه

ابعلی یشچی الضّعف والله مثنٌه****نمثله ابلیث یهدر بالثنیٌة

******

رایی و رایتی و عزمی وجودک****عضیدی و افخر ابباسک وجودک

انفضخت هامتک لجلی وجودک****عله ازنودک جره من غصب میٌه

******

بهوانه قیس یحبابی خلفنه****ابتلینه وتبتلی کثره خلفنه

خل اهلک لا تلومونی خلفنه****خل ابچی خل اون صبح ومسیه

******

الخلف هبط الزلم سلف هامات****الروح ابحاله المجروح هامات

حچو عن المجد ها عدل هامات****گلت یلا خلفنه العمل بیه

******

ترف غیر الجفه منک شجانی****وغیر الشوک من شوگک شجانی

صوت اتطوح الحادی شجانی****الضحه بظعونکم من گطع فیه

******

مظن بعد المشه یالگلب تلهب****رشه وبگصه الحشه نیران تلهب

جذب روحی الحبیب الراح تلهب****زعل وجعل مرض تهلات بیه

******

علیه   انشنت  الغارات منخیل****هلی وسهم الجرحنی انطلگ منخیل

ابوحل لو برکت عشمای منخیل****ردی ونخوای للبیهم حمیه

******

 اخوی المنتخه ولا حمل شلی****ولا ضمد اجروحی وجرح شلی

شلی ابصحبته و ممشاه شلی****بخو الما یوم عصب جرح لیه

******

اهنا دسچب یها المغرورعبره****ومن های الگبور تخذ عبره

انصحک روی بحر العمر عبره****ابعگل وخلاق ومروه وحمیه

******

یلی تزور گبری تخذ عبره ****منی ودسچب بکل حزن عبره

بحر جهلک بمرکب عگل عبره****وعمل زین لا تعمل ردیه

******

هویتک یلغزال انته مهند****عشگت شم ورد وجناتک مهند

اصدودک موت الی وصدک مهند****الصد من الصدود اهون علیه

******

الدنیه خلت اخطلها بطلها****وعله الحگ دوم متجدم بطلها

اهیه الی علی بخلت بطلها****اشلون بغیثها تهطل علیه

******ی

مر عزمی الیحرر چان بردای****انطفه وسیفی الصقیل انگلب بردای

انجرج جدمی ابمحنتی وعثر بردای****وکثر لومی اعله گومی الزرو بیه

******

أحِــب دوم أنظر إلجيده وريده****واحِب شَم وَجنِتَـه و شَمَّة وريده

يَلَاهــي إشْكثْر أوِد ناهي وريده****دخَلَّه ايزورني و يعطف علـــيه

******

ألِف طَرطَر دليــلي بسيف مَنطَر****دَم جَر سَل رِگــه الأجبال منطر

الگلب شَب گَب ثِگَب نيران منطر****إسمك ياعَفيف شعِمَل بـــــيه

******

ينخلات الوفــه الحالي تمرچن****و حســافه ايّامنه ألمُرَّه تمرچن

رياح العصـــر مارِدنه تمرچن****ابعواصف بَلَه و تِحترجَن سوِيَّـه

******

 الفقير المُفلِس إلمامَلَك شَيَّبْ****يَمنته شيِشْتِري و للأهَل شيّب

گِلِت للگال أبو العشرين شيّب****الطِفِل هليوم شَيْبَتّهْ الدَنَيَه

******

غزال البيه حَله لعبـــــــي ولَهواي****بصباي و معشـگت غيره ولهواي

ابيوم اموادعه غَثــنـــــي ولهواي****الحشه و بات الوِشه مشتمت بـيه

********

دَم دمعك دســيله لايسلــــــــمه****على الراح و على الله لايسلــمه

الهجر ماچان وعـدچ لايسلـــمه****الوَعَد چان الوصل قبل المنـــيَّه

********

گِطَع مِنّي سلامــه مايسلمه****و دَعه دم سيل دمعي مايسلمه

عَسَى الباري يَسَلمى ما يسلمه****السَعَى ابفرگاچ و أشعَل نار بيه

********

أصيـح إعلى الغزال إلتِفِت مايِل****تِفِت عَنّي و بعد سبعيــن مايل

ربه ابْمَرتَع حننيني  و شَرَب مايل****حنان و خان طيبي و غِدَر بــيه

********

بالعز یخل خل تعله درنه ****بالعز  یخل خل تعله  درنه

او دخل ینغسل بالغیره درنه****الضیفک هاون امضیفک درنه

ابسخه وچلمه هله وبسمه وتحیه

******

العشیره الدوم بس تگضی وطرها****بسفاهه  الجهل طشرها  وطرها

عماد  او جود  عزتها   وطرها****العگل لیشیلها  الهام  الثریه

******

ابلوم اهلی بلانی اهواک وبلاک****ابهلک یا ریت لا ام الک وبلاک

الک  ما  ترهم  ابلیاک وبلاک****حیاتی اوداعتک تصعب علیه

******

الذی عنده شهامه ونفس عندا****یموت ابو جعته ماخبر عندا

المهو بالطبع نشمی کون عندا****ملک قارون ماعنز خویه

******

اصیح اعلی الغزال التفت مایل ****تفت صوبی و بعد سبعین مایل

ربه یمرتع حنینی وشرب مایل*****حنان وخان طیبی وغدر بیه

******

فخر لا لل یگلگ  چان  یدای ****سخی کل وکت للمعروف یدای

فخر لل گال تشطر کرم یدای****وفیت الماوفو  و للوفو لیه

******

وزن المهداوي و الذي ابدعه نجله المله مهدي فاضل السكراني:

ای وا لنبی موسی الخذه الواح العلم منطوره

الون بحزن انحرج طوره وخرج منطوره

ثایه مجدنا الچانت ابعین العگل منطوره

لیل الجهل مسها باسه وظلم مجدها الضاوی

******

یا صاح صیح العز مشه وخبر العشیره الما درت ونبیها

دار الرحل عنها المجد للاسف بس ظل ینسمع ونبیها

گوم الکثر بیها الجهل ماتگدر اتنول الشرف ونبیها

یحوی الشرف بس المشه ابغیره وصبح غیراوی

******

یحباب گلبی ویا هلی چنه الزمان الجاهلی عادنه

ظلینه بس نسمع چذب والچذب صایر للاسف عادلنه

حته الصدیج بها الوکت چی نحچی بالحگ والصدگ عادلنه

وصاحب الچذاب الردی البس للرذایل حاوی

 ******

+ نوشته شده در  سه شنبه یکم فروردین 1391ساعت 0:17  توسط علی ثانی  |  GetBC(5); نظر بدهید

---

الشاعر عبدالمهدی النعیماوی

الشاعر عبدالمهدي ارزيج نعيماوي: شاعر شعبي من شعراء خوزستان، من عشيرة عساكرة بني كعب ولد عام 1347 هجري شمسي في قرية آلبونعيم توابع مدينة. درس الأبتدائية في نفس القرية. و دخل العسكرية في سنة 66 شمسي (ايام الحرب المفروضة) و بعدذلك اشتغل بالفلاحة في القرية، ثم بعد نهاية الحرب، توظف في سنة 1376 شمسي ببلدیة مدینة خرمشهر (المحمرة) کموظف عادي فانتقل مع العائله الی مدینة المحمرة و أكمل دراسة في مرحلة المتوسطة في اثناء العمل. كان والده شاعر و فنان في الزمن حكومت البهلوي و له اخوة شعراء و هم الملا غلامرضا و هادي و كان لهم الأثر البالغ في صيقل موهبته الشعرية و مال الى نظم الشعر من مبكر عمره و هو سن السابعة عشر من العمر و بدء مشواره الادبي في القریة و ذلك بنظم مقطوعات من الشعر الفكاهي المحدود. کان یحضر جلسات شعراء القریة يحضرها  المرحوم ملا احمد النعیماوي و المرحوم مهدي نعیماوي و العم غالب نعیماوي و سید فجر آلبوشوکه و غيرهم من شعراء الفلاحية. تعلم اكثر اوزان الشعر و القوافي من الاستاد الشاعر حسن عاشور القنواتي كان لمدينة المحمرة بصمة مثبة في تنمية حیث لاقی في هذه المدینة مجال شعر واسع کمهرجانات في الموالید وغیرها. كتب في بعض الاوزان منها  القصیدة و الابوذیة و الهات و الميمر و الموال و الهوسات والغزل.

من شعره:

فوحه البابونک

یمعود عله هونک مو گلنه عله هونک***تسبی الخلگ من تفوت لحظه وتشبح اعیونک

عله هونک یمن بلعین شلیت الجسم کله***ولجلک صفت کل اعضای عضو ابعضو محتله

جله الخالقک یازین ایوالله والف جله***بهواک اشکثر جنیت وآنه اصبحت  مجنونک

بهواک اشکثر جنت ناس طا حت بلهوه والشوگ***یلحالی وعسل طبعک للراید حلاک ایضوگ

حنینک طبع ماینزاح منک حیث بیک ایلوگ***ولا شوفن  یلوگ  الغیر  لولذه   اله   بدونک

ابدونک  ما اله   لذه   یالذه   ابطم   گنطار***یلطولک محطه تیل  دایم تجذب الانظار

الراد ایوصفک جن بیک ظل ابکل کتر محتار***ربیع و خصب کلک یافوحه البابونک

یافوحه طیاب الگاع مثل السدر وگرنفل***طبیعی من طلع علگاع طیبه الکل کتر ینگل

تتنشگ ابطوره الناس طبعی الکل الم منخل***یشفه الشمهن عطورک چیف اللی نظر لونک

لونک لون المرایات لونک شمس لااکثر***لویوسف یشوفک چان بلحسرات ظل یعثر

المدقق جمالک هیچ یدری بیک ماتنقر *** خیعونه جمال البیک وانته علیه خیعونک

انته عین الک دنیه تشیل الناس بلدقه ***انته ابگلبک الصافی جنیت الطیب والرقه

انته الطاح بشواگک یجن وهاذ من حقه***انته اشلون اگول انته کل الناس یردونک

الابوذية

يشيعي اليوم دلالك وجعبي***مثل ماحيدرك راسه وجعبي

عطش حيدر ابشهرالله وجعبي***وضربت هامته أعظم قضيه

*********

ابوسط حظن المظایف تربتهلی***وبیابیهم محنه تربتهلی

من     تربه      الجنه  تربتهلی***السبب هاذه اتسمت یعربیه

علیه ابشوگ خلانی قضیتی***یادنیه والبصر عنی قضیتی

قضیه ماتصح تشبه قضیتی***ابنویه انه تره وخلی ابنویه

**************

حبل الخوه  للخوان  ربعه***والهم خلی بلدیوان ربعه

زلمه الزین کل الناس ربعه***علم ثابت یظل فوگ الوطیه

************

لحسین ابحضرته امن اتطوف حییٌت***واذا میٌت ابذنبک رحت حییٌت

یلی ابدمعک بابو السجاد حییٌت***یسجلٌک أجــــــــــر رب البریٌة

************

تـــــــضل للأبد بیٌه ویعلحسین***ودلیلی ابنار شوگه ویعلحسین

زینب یوم صرخت ویعلحسین***بچه دم السمه الهای القضیٌة

**************

اونن مو عله اهلی لاعلحسین***وحتٌه الصخر مثلی لاعلحسین

حدر الگاع ما ضل لاعلحسین***ابسابع سما ابـــــــجنٌات الزهیٌة

**************

ابصدری امکسره یحسین عبره***علیک و تـــضل للدلٌال عبره

کرامه انته وبحر للجود عبره***صعب یا شمس ظهر الهاشمیٌه

**************

انطش عطر الولایه بالولایه***ونــزل جبریل بشٌر بالولایه

ولی الله وخلیفه بالولایه***انزلت عند النبی حیدر وصیٌه

************

الظلم یبن الحسن حاکم علملاک***وانـته ابکل قضایانه علملاک

یمته ایرف عله الدنیه علملاک***او تحته انعیش عیشه ابلا اذیٌه

************

انولد عباس و الخوٌة ولدها......اوفرحت فاطمه ابناصر ولدها

سبع الگنطره ابزغره ولدها ...ابچفینه  فــــــــزع بالغاضریٌة

*************

ذهب حبٌی الهواک الغیر مذهب***حن گلبی العطر طرواک مذهب

للشیعه یمن أسست مذهب***فخر نـــــــتسٌمه بسمک جعفریٌة

**************

الگلب یهواک یالساجد ولکصب***دمع الشوگ الک یجری ولکصب

امصابک نحٌل اعظامی ولکصب***سهم غربه ابدلیلی و عمل بیٌـــــــه

************

سهم الشوم یوم الٌی شلحسین***وگع عالگاع ما واحد شلحسین

ابقضیة الطف إذا تدری شلحسین***یعلٌی الدین قصده و های هیٌه

***********

چوماهی در سیاهی گشتی تابان***تابانی ونامت خوبه تابان

کشیدم انتظارت سخت تابان ***ولی آبان شد مثل بقیه

**************************************

الهات

منيهل عشاگ شهرك منيهل***وننطر اهلالك ابلهفه منيهل

أمعطر ابعطر الجلاله منيهل ***الباري رحمه انته يشهر المغفرات

**********

انتظر جیت حبیبی بسمته***انتظر تشفی دلیلی بسمته

بسمته ایصیر الاریده بسمته***های الی اجمل منه بلامنیات

************

هاک حبل الود للیود ربعه***وگلبک ابشوگ الامجاد ربعه

من تطب دیوان جدمک ربعه***وحچی ابسوالف حقیقه امربعات

************

ماتنام اجروح   بیه   عامله***اشلون تغفه ونار گلبی عامله

طری حزنی حته لو مر عامله ***حزنی وجروحی سویه عاملات

**************************

الميمر

ياوطن ياواحة علم يامهدي***يتراب لحدي وكل هلي يامهدي

يمته يرف فوگک علم يامهدي***ومن مكه حدبيت القدس تتحرر

***********

یلقصدگ اتزور الوطن زور اهلی***وسلم عله بردی وگصب زور اهلی

ادری    بعده   مایطخ   زوراهلی***وادری ابشلبهم دکه حظن عنبر

**************

ون بیه یا جرح الزمن ونبیه***موآنه خضر من الم  ونبیه

البطران ینشدنی الفرح وننبیه***افرح وآنه بلحزن اتعثر

**************

شی حطو احباب الگلب شیشالو***شی فتگو اجروح الگلب شیشالو

شی حملو تعب الگلب  شیشالو***شی بلگلب رحبو شی تقهر

*************************

العتابة

هلی یا نخوه المظلوم منصاح     کلواحد البیهم مرد منصاح

مثلهم عله اچتاف الگاع منصاح   جرح دیرتنه چاسومر وطاب

*************

هلی ابحد المحن والضیج بتار    لرگاب الاعادی ابعزم بتار

اذا   کلکلن  یوم    الفزع بتار    نخوتهم تخمد صوت الاطواب

*************************

الموال

مارید خل الذی وسط الگلب ونحط

ولاعنه انشدبعد منشال اهو  ونحط

اسئل وارید الذی شال الحمل وانحط

ابحملی ویگلی بعد حملک علی خلی

ومن گتله حملک ثگل گلی انته موخلی

گتله انه خلک نعم وانته صدگ خلی

وبیت الاخوه انبنه وی هیچ خل وانحط

*************************

الومضة

ومضه للوالده

شایل شارت امی ابعینی***ولو خالفهه اتضرنی الشاره

وصتنی     لتخالف امک***عگب امک ماعندک اچاره

امی اشگد وصتنی اعله امی***بالک امک تبقی محتاره

امی الگاع وامی الغیره***والدنیه الحلوه الدواره

الجنه و مفتاح البلجنه***وللباری سر امن سراره

*********************

الهوسة

الابو خیمه البیت  گالو والاخو احزام الظهر

احزام ظهرک لاتحله ایفید لودهرک سطر

فوگ تتعله اباخوتک اعله فوگ امنلگمر

یل عالی اتضل دوم ابهیبه

************

العزم منراد یتخیل اتخیل ابراس الشهم

والشهم من شاله عزمه تخیل اخیول العزم

الشجاعه اترید راعی من تدش بین الزلم

راعیهه الروح  ایضحیهه

*****************************

+ نوشته شده در  سه شنبه یکم فروردین 1391ساعت 0:36  توسط علی ثانی  |  GetBC(12); نظر بدهید

---

الشاعر المرحوم الحاج یعقوب السکرانی

الشاعر المرحوم الحاج يعقوب بن عاشور بن سكران الثابتي الشمري السكراني: شاعر من شعراء خوزستان القدامى ولد سنة ١٢٨٥ هـ.ق في مدينة الفلاحية و توفي عام ١٣٧٠ هـ.ق الموافق لعام ١٣٢٧ هـ.ش، عاش و ترعرع في مدينة الدورق و التي كانت و لا تزال يفوح منها عطر الادب و الثقافة و قدمت هذه المدينة الطيبة كبار العلم و الادب الى الساحة الادبية، حتى اصبحوا غرة لامعة في جبين التاريخ لا ينكر فضلهم و لا يمحى اثرهم و اتبع خطاهم طايفة كبيرة من مريديهم و صاروا قدوة للشعراء من بعدهم، منهم عائلة آل باليل و آل المحسني و بن سكيت الدورقي و علي بن مهزيار الدورقي و الحاج هاشم الكعبي الدورقي و تركوا آثارا ادبية قيمة تعتز بها الجامعة الادبية في خوزستان و العراق و غيره من البلدان المجاورة و منهم شاعرنا المترجم له و هو والد الشاعر و عميد الابوذية الملا فاضل السكراني، كان الحاج يعقوب محبا" للأدب و أهله كما كان شاعرا" من شعراء مدينته الشهيرة بالشعر و الأدب و كان يلازم قافلة الادب و عاشر كوكبة كبيرة من الشعراء الكبار الذين عاصرهم، فمن أصدقائه، الملا ثاني الأسدي و خشين الداغر و الملا غدير و الملا يعقوب إبنا خصيفه الظاهري و الملا محمد الماجود و عبود الحاج سلطان. لم يحفظ من شعره الا القليل، بقي ما كتبه بخط يده و الذي ارسله لنا حفيده الخلوق الشاعر الكبير عادل السكراني نشكره كثير الشكر على اهتمامه باحياء ذكر شعرائنا الكبار و حفظ تراثهم القيم.

اليكم ما ارسله الشاعر الكبير عادل السكراني حفيد المترجم له:

« نبذة من حياة الشاعر الحاج يعقوب السكراني »

هو يعقوب بن عاشور بن سكران الثابتي الشمري . ولد سنة ١٢٨٥ ه . ق في مدينة الفلاحية و توفي عام ١٣٧٠ ه . ق الموافق لعام ١٣٢٧ ه . ش . كان الحاج يعقوب محبا" للأدب و أهله كما كان شاعرا" من شعراء مدينته الشهيرة بالشعر و الأدب فمن أصدقائه الشعراء الملا ثاني الأسدي و خشين الداغر و الملا غدير و الملا يعقوب إبنا خصيفه الظاهري و الملا محمد الماجود و عبود الحاج سلطان. مابقي من شعره المكتوب بخط يده قليل جدا" منه الأبوذية التالية التي قالها راثيا" بها والد زوجته الشيخ محمد الحيدري :

راح ال چان الي سلوى ولي كيف

بوكت السطر ينغر لي ولي كيف

أيا دهري ش لك عندي ولي كيف

كسرت عمود صيواني علي ( بفتح الياء المشددة )

و قد جاراه   صديقه الحميم الملا غدير قائلا" :

الجزع مهلك لعند النفس خلها

تسل ( بفتح اللام المشددة ) و لابد من فراگ خلها

سهاماته الدهر يعگوب خلها

بضميري و انشب الأمراض بي ( بفتح الياء المشددة )

كما جاراه الملا محمد الماجود قائلا" :

اش كثر قرون بأثر قرون راحات

و شربت من حياض الموت راحات

تصبر تچسب من الصبر راحات

و تسل ( بفتح اللام المشددة ) بعترة الزهرا الزچيه

و مما بقي من شعر الحاج يعقوب ( و هو والد الملا فاضل السكراني ) :

خايف من عذابه اش كثر ودره

و هم الگلب خله يروح ودره

إلي رب من اموت بچفن ودره

شفيق اشفق من الوالد علي ( بفتح الياء المشددة )

أبي اخبركم على جرحي يندماي

و مشفج غيركم مامش يندماي

آه ( تحت الهاء تنوين جر ) عل فلك مني يندماي

ارحلوا ماتزودت منهم عشيه

+ نوشته شده در  سه شنبه یکم فروردین 1391ساعت 0:34  توسط علی ثانی  |  GetBC(11); نظر بدهید

---

الشاعر الحاج عبدالقادر المزیدی

عبدالقادر بن المرحوم الحاج حسن المزيدي الاسدي: شاعر من شعراء الشعر الشعبي في خوزستان، ولد  سنة 1343 شمسي في قرية البزية و هي توابع مدينة شادگان (الفلاحية) عمل والده في مجال الزراعة والنساجة و دخل المدرسة في سنة السابعة من عمره في قرية البزية، اكمل الابتدائية والاعداية والمتوسطة في مدينة الفلاحية ثم دخل معهد المعلمين و درس عاما في طهران و عاما في الأهواز و تخرج و اصبح معلما في مدارس الفلاحية، سكن قرية بيت المزيدي في البزية الى الثلاثين من عمره، ثم هاجر الى مدينة الفلاحية. رغب كتابة الشعر من طفولته و تعلمه على يد الشاعر الكبير ملا فاضل السكراني. و في عائلته ابناء عمه عبدالكريم مزيدي و بهمن مزيدي (نادري) يكتبون الشعر الشعبي ايضا. كتب الشعر في اكثر المجالات و الاوزان منها: الابوذية و القصيدة و الموال و الميمر و غيره من الاوزان الشعبية. و شاركت في مهرجانات التي اقيمت في شتى المدن في ايران و الكويت و العراق، له ديوان مخطوط لم يطبعه الى الان.

من شعره:

عنوان القصیدة : ( گمر عدنان )

من گمـرعـدنان علشّاطی انکسف هوت شمس الکون کلّـه اگباله

احسین ابوالیمه الشّمس شمس الهدی الگمرمن طاح الهدی اتعنّاله

ابهمّه یتعثـّرتعنّـه العلگمــی وطاح  یم المشــرعـــه دلاله

شـاف چفّیـن البطل  متگطّعـات اوقبّل  الچف  العضیـد او شاله

گام یزحف ما گـدر یمشی   مشی  ابـد ما تنوصف ذیـچ الحـاله

ابیوم شاف اعضیده لایمنـه ویساراتمنّـه ذیچ الساعه اهوه ابداله

بیّـه بعـدک گلّه بــان الانکسارهل حشّد بس انته چنت  اسلاله

رادیحمل للخیم راعـی الشّیم مــا قبـل یستحـی مـن  اعیاله

شــرد اگل للعایلـه گل للحسین والّی مثلی الموت خویه اشواله

اتوادع اویه  حسین حدّای الظعن او فارگت روحـا الجسد بلحاله

من فگد عباس رد صوب الخیم اوتنتظــر جیــت البطل اطفاله

رجع وحـده حسین ابوالیمه ویصیح غـاب یـازینب سمای اهلاله

قـدت ضجّـه ونایحـه وثجّب عویل او عل کفلهه بـت علی تنعاله

تنعا واتنوح النّسه وتبچی الطفال عللّــی گطعو یمنتــه واشماله

من یقدملی جـوادی احسین صـاح او نهضت الحـرّا ابمقل همّاله

قــدّمتله المهـــر زینب  بت علی اوطعن بصدورالخصم عساله

اوسمع صوت ایگلّه دین المصطفی یستقیم ابــدمّک الیجــراله

نطا رخصـه اسیـوف خصما اتقبّله اوسهم المثلّث صبـــح چتّاله

اویوم سال احسین دمّـه بلطفوف  ذبّـح  اسیــوف  ومحا العیّاله

دمّــه مشعل وهّـج ادروب النظال  او درس لثّــوار ضل تمثاله

عنوان القصيده: العلم رمزالزدهار

جـامعـي الحـزت الشهاده اعظم عباده واقتدار

اليــوم اجيت ابشـوگ اهنيـكم وبارك لدّيـار

يـاأمـل ديـرت اهلنــه البيـكم العزوافتخـار

العلـم ثــروه العلم عـزّه العلم بيـه الاعتبـار

العلـم نــور و بلعلم ليـل انحس يصبـح نهـار

ياشبـاب انتبـه و اصحـا و بلعلم دربـك اختـار

اوخلّـي بنيـان الجهـل  بلعلم خل ساسه ينهـار

وابعلـم ابنـي اديارك عدهـه منـّك انتظــار

هـاذي ديـرتنـه  الربّت چم فقيــه ومستشـار

الفلاحيـه عريقـه  وابحضنهه احيودربتهاابوقـار

مثـل ابـن سـكيت  وعلمه الشاع صيتـه بلقطار

اوسيـد حسين ابـزمانـه وابعلم راوي الاخبـار

اوشيخ سلمـان ابحكمتـه  ومـلا فاضل بل أشعار

هيـچ ربّت زلم هيبــه  وبيهم اتبـاهـا مــرار

منّــا تطلب حق رباهـا  اديارنـه اتريدالعمـار

اتــريدنه نوفي الاهلهه  وناسهه العاشت اخيـار

الكـابرت وايـه المأ سي  ابزمن قاسـي بصطبار

وحافظت سمعت اهلهـه وگضت ليـل ابـلاقـرار

اتريـدنـه بلعـز نعيش و نرفض الذلـّه والعـار

الجهـل ذل والمـاسعـي نحوالعلم والازدهـار

اتريدنـه انصون الامانـه حتـي عنـدالاضطرار

وابعقيـدتنــه انتمسـك ياهلـي ورب الغفـار

وابكتاب الله ورسـوله  وحب علـي حامي الجار

هـذا من عدنـه الي  رادت قداً ماعدنـه اعتذار

اوعيـدت اليــوم  المدينـه ابفوزكم بلاختبـار

يـل تثقفتـــو و ابحيـــكم للعـلم سيستودار

العلـم رمـز الازدهـار العـلم اكبــرانتصـار

وهـذااكبـرانتصــار

**********

الوعی الجمالی فی الحداثة الشعریة

الوعی الجمالی فی الحداثة الشعریة

* تمهید:

على الرغم من أن الوعی الجمالی AESTHETIC CONSCIOUSNESS یشكّل الأساس الذی انطلقت منه الحداثة الشعریة العربیة، إلا أنه بقی ثانویاً أو هامشیاًبالنسبة إلى النقد الأدبی المعاصر، فی إجابته عما هو أساسی فی هذه الحداثة. وعلى الرغم من أن هذا النقد لم یكد یترك ظاهرة من ظواهر الحداثة الشعریة، من دون معالجة أو دراسة نقدیة، فإن اهتمامه بما هو جمالی عامة بقی أقل قیمة من اهتماماته الأخرى.

ولعل السبب الأبرز فی ذلك یكمن فی قلة عنایة هذا النقد بعلم الجمال AESTHETICS تنظیراً وتطبیقاً. وهو ماانعكس سلباً على بعض أطروحات هذا النقد، من مثل عدم الربط، أو ضآلته، بین الظاهرة الشكلیة وأساسها الجمالی، ومن مثل تحویل الجزئی إلى كلی، وتعمیم الخاص بهذا الشاعر أو ذاك على الحداثة الشعریة عامة؛ ومن مثل التعامل مع هذا المستوى الفنی أو ذاك بمعزل عن المستویات الأخرى من جهة، وعن المضمون الجمالی من جهة ثانیة. ولاشك فی أننا لانتهم النقد المعاصر بالقصور عن وعی ظاهرة الحداثة. إذ إن واقع الحال یؤكد أن هذا النقد، فی معظمه، كان على درجة عالیة من الفهم والتبصر بهذه الظاهرة، كما كان على درجة من المتابعة النقدیة لها، بشكل لم یسبق له مثیل فی تاریخ النقد العربی. بحیث یمكن القول إن حركة الحداثة الشعریة لم یكن لها أن تأخذ ماأخذته من أهمیة كبرى فی الثقافة العربیة المعاصرة، بهذه السرعة القصوى؛ لو لم تصاحبها حركة نقدیة نشطة، تتناولها بالدرس والبحث والعنایة، وتتحمّس لما تطرحه من جدید یختلف عما هو معهود فی الشعر العربی، ویتلاءم ومنطق التحدیث الذی یتبناه النقد الأدبی الحدیث عامة.

ولكن اللافت للنظر فی هذا النقد هو غیاب التحلیل النقدی، أو ضآلته، لعلاقة ظاهرة الحداثة بالظاهرة الجمالیة عامة، والوعی الجمالی خاصة. ومعظم مایقال فی هذه المقاربة النقدیة أو تلك عن هذه العلاقة هو أن ثمة ذوقاً جمالیاً جدیداً راح یتبلور عربیاً؛ أو أن تغیراً ما قد طرأ على طبیعة الاستیعاب الجمالی فی الإبداع والتلقی؛ أو أن الشعر الحدیث ذو بنیة جمالیة مغایرة ومختلفة عن الشعر العربی القدیم. ولكن ماهی طبیعة هذا الذوق الجدید أو التغیر أو البنیة، فإن هذا مایسكت عنه النقد المعاصر مكتفیاً بالإشارة أو التقریر. وكأن الأمر بدهی لاخلاف حوله، أو كأنه لایستأهل المعالجة النقدیة. ولاشك فی أن مایقرره هذا النقد صحیح فی جوهره. غیر أن هذا الصحیح یحتاج إلى تسویغ علمی ومعالجة نقدیة تبیّن طبیعته وانعكاساته، كما تبین مستویاته التعبیریة.

إن الفن بوصفه "أعلى أشكال تملك الواقع بحسب مقاییس الجمال"(1)، إنما هو نتاج الوعی الجمالی، فی نمط من أنماطه التاریخیة. ولهذا فإنه یكثف التجربة الاجتماعیة تكثیفاً فنیاً راقیاً، من منظور ذاتی تخیلی تقویمی. مما یعنی أن إحالة الفن على الواقع لایمكن أن تكون إحالة مباشرة، مثلما أنه لایمكن ربطه بما هو فردی صرف. ولعلّه من المفید أن نستأنس بما یؤكده غولدمان، فی هذا المجال، وذلك بمقولته بصدور الفن عن بنىً ذهنیة ماوراء فردیة تنتمی إلى مجموعة خاصة، وهی تتشكل، على نحو دائم، وتنحلّ فی مجموعات اجتماعیة حین تعدّل صورتها عن العالم كإستجابة لتغّیُّر الواقع أمامها. وتبقى هذه الصور الذهنیة معروفة على نحو ردیء، ونصف مدركة فی شعور الممثلین الاجتماعیین؛ غیر أن الكتاب العظام هم القادرون على بلورة تلك الصور فی شكل واضح متماسك(2)

إن الوعی الجمالی الحداثی هو أحد تلك الصور الذهنیة التی راحت تتشكل فی المجتمع العربی المعاصر، بفعل المستجدات المتعدّدة والمختلفة التی بدأت بالبروز، منذ أوائل القرن العشرین. ومن هنا، فإن تبیان هذا الوعی هو فی أساسه تبیان للخلفیة الناظمة للحداثة الأدبیة العربیة عامة، والشعریة منها خاصة.

ونرى أن التصنیف المدرسی لهذه الظاهرة الفنیة أو تلك ینبغی أن ینطلق أولاً من تحدید طبیعة الوعی الذی یقف خلفها. أما أن ننطلق، فی التصنیف، من المستویات الفنیة وحسب، فإن فی ذلك قصوراً عن استیعاب الظاهرة نقدیاً.

ولاشك فی أنه لایجوز الفصل بین الوعی الجمالی والمستویات الفنیة. ولكن فی المقابل. فإن كثیراً من تلك المستویات یمكن أن یكون عاماً وشائعاً بین مختلف الحركات الشعریة أو المدارس الفنیة، فی مرحلة تاریخیة معینة. غیر أن هذا لایعنی عدم أهمیة تلك المستویات فی التصنیف. إذ إن الوعی الجمالی لایمكن استقراؤه من دونها، فهی الحامل المادی له أو هی شكله المشخّص مادیاً، ولاسیما حین تكون تعبیراً مباشراً عنه، كما حصل مع الحداثة الشعریة العربیة. فما هی طبیعة الوعی الجمالی الحداثی. وماعلاقته بتلك المستویات، وبماذا یتمیز من نظیره الكلاسیكی؟.

یمكن تعریف الوعی الجمالی عامة بأنه الوعی الذی یتناول الظواهر والأشیاء، من خلال سماتها الحسیة وأثرها فی الطبیعة النفسیة والروحیة للمتلقی، منطلقاً من المقاییس الجمالیة AESTHETIC STANDARDS التی تشكل مضمونه القیمی. ویتلاءم الوعی الجمالی طرداً مع تلك المقاییس، بحیث إن أی تغیر یطرأ على واحد منهما، یطرأ على الآخر بالضرورة. غیر أن تغیر الوعی یكمن فی آلیته الذهنیة ـ الإنفعالیة، على حین أن تغیر المقاییس یكمن فی المثل العلیا الناظمة لها، فلیس ثمة وعی جمالی دون مقاییس، ولیس ثمة مقاییس من دون مثل علیا. وتدخل هذه الأقانیم، بشكل یصعب فیه التمییز بینها. إلا أنه یمكن القول إن الوعی هو الآلیة الذهنیة ـ الانفعالیة المنتجة للظاهرة، والمقاییس هی الناظمة لها، أما المُثُل فهی المعیار الأعلى الذی تسعى الظاهرة إلى تشخیصه وتمثیله بوساطة تلك المقاییس.

وعلى الرغم من أن الوعی الجمالی أكثر ثباتاً، على الصعید التاریخی، من أشكال الوعی الأخرى، إلا أن هذا لایؤدی إلى القول بثباته المطلق. فبما أنه نتاج اجتماعی تاریخی، فإن قابلیته للتغیر والتبدل أمر لاشك فیه. وتبدو هذه القابلیة أكثر وضوحاً فی المراحل الاجتماعیة التی تتسم بنهوض ـ أو نكوص ـ ثقافی قیمی شامل. وبما أن الفن أعلى أشكال تملّك الواقع بحسب مقاییس الجمال، فإنه المؤشر الأكثر مصداقیة فی الدلالة على ذلك التبدل أو التغیر فی الوعی الجمالی، إذ إن مایصیب هذا ینعكس فی ذاك بالضرورة. ولعلنا لانجانب الصواب إذا ماذهبنا إلى أن التغیر الجزئی الذی أصاب الشعر العربی ، فی العصر العباسی وفی الأندلس یتلاءم والتغیر الجزئی الذی أصاب الوعی الجمالی العربی فی الفترتین العباسیة والأندلسیة ، كما أن التغیر الكلی الذی جاءت به الحداثة الشعریة العربیة یتلاءم والتغیر الكلی الذی أصاب الوعی الجمالی المعاصر. هذا الوعی الذی ظهرت ملامحه الأولى، على استحیاء، فی أوائل القرن العشرین، مع الرومانتیكیة العربیة، ولاأدلّ على هذا من اتساع رقعة الفنون الأدبیة خاصة. حیث لم یعد الشعر هو الإبداع الأدبی الأوحد أو الأكثر أهمیة. بل أصبح أحد فنون الأدب إلى جانب المسرحیة والروایة والقصة القصیرة. ولاشك فی أن دخول هذه الفنون إلى الأدب العربی یعنی، فیما یعنیه، اتساع الحاجات الجمالیة العربیة وتنوعها من جهة، واختلاف الوعی الجمالی من جهة أخرى. وغنیٌّ عن التوكید أن المثاقفة ACCULTURATION مع الغرب الأوربی كان لها دور فاعل فی ذلك، غیر أنها لم تكن، بحال من الأحوال، هی الأساس فیه. إذ إن الخارج لایمكنه أن یؤثر تأثیراً فاعلاً فی الداخل، إلا بحسب الضرورات والحاجات الداخلیة.

لقد جاءت الحداثة الشعریة العربیة تلبیة لحاجة جمالیة ناشئة، فی المجتمع العربی المعاصر، وتعبیراً عن وعی جمالی راح یتبلور عبر نصف قرن تقریباً. وإذا كان هذا الوعی قد ارتبط تاریخیاً بظهور قوى اجتماعیة معینة كالطبقة الوسطى، والفئة المثقفة منها خاصة، فلایؤدی ذلك إلى أن هذا الوعی خاص بتلك الطبقة، أو یمكن أن یزول بزوال صدارتها الاجتماعیة، أو أن یكون انعكاساً REFLECTION عن طبیعتها الطبقیة وأطروحاتها الأیدولوجیة.

یتمیز الوعی الجمالی، فی الحداثة الشعریة العربیة، من الوعی الكلاسیكی العربی بعدة سمات تجعله وعیاً جدیداً بكل ماتعنیه الكلمة، كما تجعل نتاجه الشعری مختلفاً عن الشعر العربی الكلاسیكی والتقلیدی المعاصر. وفیمایلی نتحدث عنها، وعن تجلیاتها فنیاً، وعما یقابلها فی الوعی الجمالی الكلاسیكی.

1ـ التجادلیة:

لعل التجادلیة(^*) تكون هی السمة الجوهریة من بین سمات الوعی الجمالی الحداثی، فهی السمة الأكثر تبدیاً، فی الشعر فنیاً وجمالیاً. فلایكاد مستوى من مستویات النص الشعری الحداثی یخلو منها، أو من بعض آثارها. سواء أكان ذلك على صعید البنیة الفنیة العامة أم على صعید البنیة الإیقاعیة أم التصویریة أم على صعید القیم الجمالیة المطروحة.

وكما هو معلوم ، فإن هذه السمة تحیل على فهم العالم والوجود الإنسانی من منظور التناقض وتبادل التأثیر فیما بین الظواهر والأشیاء والعناصر والجوانب ...إلخ. فلیس ثمة شیء یمكن أن یوجد أو یستمر أو یموت، بمعزل عن عناصر المحیط الذی هو فیه، أو بمعزل عن محیطه عامة. وهو ماینفی إمكانیة استقلال الظواهر والأشیاء.... بعضها عن بعضها الآخر، ویؤكد وجودها القائم على التناقض والصراع وتبادل التأثیر. وبما أن الأمر كذلك، فلیس هنالك ماهو ناجز بشكل نهائی. إذ إن التطور والتبدل والتغیر من الصفات الملازمة لكل ماهو موجود. ولهذا لم یعد النظر إلى الأشیاء یتمُّ من خلال الثبات أو الاستقلال أو الكمال. إن كل شیء ینبغی أن یؤخذ فی تجادله مع الأشیاء الأخرى، من دون أن یعنی ذلك إغفال التمیز الذاتی الخاص به.

تلك هی الخلفیة الفلسفیة للوعی الجمالی الحداثی. حیث راح هذا الوعی یتسم بآلیة ذهنیة تجادلیة، ترى العالم فی وحدته القائمة على التناقض والصراع لاعلى التكامل والتناظرSYMMETRY كما هی الحال فی الوعی الجمالی الكلاسیكی العربی الذی تشكّل التكاملیة المیتافیزیقیة سمته الجوهریة. وعلى الرغم من أن المجال لایسمح بالحدیث عن هذا الوعی، إلا أنه تمكن الإشارة إلى أن مفهوم الكمال مفهوم جوهری فی الفكر العربی ـ الإسلامی، سواء أكان ذلك على صعید الوجود أم المعرفة أم القیم عامة، والجمالیة منها خاصة(3). وبحسب ذلك، فإن لكل موجود كماله اللائق به. وهو كامل لما فیه من عناصر الكمال التی وهبتها إیاه المشیئة الإلهیة. أی أن هذه العناصر لاتتأتى له ذاتیاً أو من المحیط الذی هو فیه. بل تحصل له بحسب ماهو مقرر إلهیاً. وبهذا فإن العالم الذی هو كامل بالضرورة، ینطوی على موجودات كاملة ذاتیاً ومتكاملة فیمابینها، ولاشك فی أن هذا لایلغی تبادل التأثیر. بل یلغی التناقض الذی هو جوهر التطور بحسب الفهم التجادلی.

فأساس الاختلاف، إذاً، بین الوعی الحداثی والكلاسیكی، على المستوى الفلسفی الجمالی، یكمن فی أن الأول یعی العالم فی تناقضه وتجادله، على حین أن الثانی یعیه فی تكامله وتناظره ، وهو ماأدى إلى اختلافات عدیدة بینهما. ولكن قبل المضیّ بذكر هذه الاختلافات، لابدّ من القول إن الوعی الجمالی عامة لیس وعیاً فلسفیاً نظریاً للعالم أو الوجود. إنه قد یتقاطع أو یتداخل مع هذه النظرة الفلسفیة أو تلك، من دون أن یتطابق وإیاها كلیاً. إذ لو حدث ذلك لانتفى كونه وعیاً جمالیاً. هذا من جهة، ومن جهة أخرى، قد تختلف النظرة الفلسفیة اختلافاً شدیداً، من غیر أن یقود ذلك إلى اختلاف فی الوعی الجمالی. ولعل أكبر شاهد على ذلك، هو استمرار الوعی الجمالی الجاهلی حتى بدایات العصر العباسی الذی أضاف بعض التغییرات الجزئیة إلیه. ومن جهة ثالثة، إن تبنی هذا الوعی الجمالی أو ذاك لایعنی بالضرورة تبنیاً لمجمل الخلفیة الفلسفیة التی یستند إلیها. فقد یكون الشاعر حداثیاً من دون أن ینتمی فكریاً إلى الفلسفة الجدلیة بقوانینها المختلفة، والأمثلة على ذلك كثیرة جداً. كما یمكن أن ینتمی الشاعر إلى تلك الفلسفة، غیر أن وعیه الجمالی وعی كلاسیكی صرف. والحق أن هذه من المسائل المعقدّة التی تحتاج من الباحثین دراسة علمیة متأنیة.

لقد أدى ذلك الاختلاف إلى افتراق الوعی الحداثی عن الكلاسیكی، على صعید النظرة إلى الجمال. فبینما كان الوعی الكلاسیكی یمیل إلى تعریف الجمال بأنه الكمال الموصوف بالاعتدال(4)، فإن الوعی الحداثی یرى أن الجمال هو التمیز القائم على الحریة والحیویة. أی أن هذا الوعی یشترط للجمال ثلاثة عناصر، وهی التمیّز والحریة والحیویة.

فما یوحی بالعادیة، أو یندرج تحت الشیوع والعمومیة، أو لایلفت الانتباه بما فیه من صفات التمیّز ، یصعب أن یكون جمیلاً، غیر أن التمیّز وحده لایكفی للجمال. إذ لابدّ من أن یكون مبنیاً على الحریة والحیویة. أما الأولى فتنفی أن یوجد الجمال فیما هو مستلب أو مقید أو منصاع لنظام یفرض علیه مالیس من خصائصه أو طبیعته. وأما الحیویة فتنفی أن یوجد الجمال فی الثبات أو السكون STATIC أو مایوحی بهما كالجمود والركود والانحطاط والتقهقر .... إلخ. وبهذا فإن العادی أو المقید أو الساكن لایمكنه أن یتصف بالجمال، بحسب الوعی الحداثی. حیث إنه یفتقر إلى أحد عناصر الجمال التی هی عناصر متجادلة ومتكاملة فیما بینها.

فالجمیل، فی الوعی الحداثی، إذاً، هو المتمیّز الحر والحیوی فی آن معاً. ومن ذلك فإن اللذة الجمالیة الناجمة منه لیست لذة الإحساس بالكمال والاعتدال، كما فی الوعی الكلاسیكی العربی، بل هی لذة الاحساس بالانطلاق، وكأن الجمیل یدهشنا بالآفاق التی یفتحها أمامنا، ویحیلنا على وجودنا الذی ینبغی أن لایكون معاداً ومكروراً أو محدّداً بأطر ثابتة مطلقة تحدّ من الحریة والحیویة فینا. ومن هنا كانت الرغبة فی تجدید الشعر شاملة تقریباً. إذ إن التجدید یعنی التعبیر عن تلك النظرة الجدیدة إلى الجمال، والمختلفة عن النظرة العربیة الكلاسیكیة إلیه. وبذلك نفهم قول أدونیس:

البدعةَ، البدعةَ! المحدثَ، المحدثَ!

نبطل سنة قدیمة

نردّ للإنسان اسمه(5)

إن البدعة أو التحدیث لیس اعتباطاً أو مجرد رغبة فی مجاوزة الوعی السائد. بل هو فی الأساس إبطال لما یحدّ من طاقات الإنسان، ویجعله غریباً عن طبیعته أو مستلباً من أعراف وقوانین أصبحت ، مع الزمن، قیداً له.

إن هذه النظرة إلى الجمال هی نظرة عامة مشتركة بین شعراء الحداثة العربیة كافة، فعلى الرغم من أن هذه الحداثة لیست تیاراً شعریاً واحداً(6). إلا أنها تنطلق فی تقویم الجمال من نظرة مشتركة. ولایتباین الأمر إلا على صعید الحوامل الجمالیة. كأن یمیل هذا التیار إلى اعتبار التمیز والحریة والحیویة من صفات القوى الاجتماعیة التقدمیة ومثلها الأعلى البطل الثوری خاصة؛ ویمیل ذاك التیار إلى اعتبار هذه العناصر خاصة بالفئة اللیبرالیة المثقفة ومثلها الأعلى البطل الفادی. وذلك على المستوى الاجتماعی ـ الجمالی. أما ما سوى ذلك، فلیس ثمة من تباین یكاد یذكر جمالیاً. وغنی عن البیان أن التباین فی النظر إلى الحوامل ینهض من التباین فی الموقع الأیدیولوجی لهذا أو ذاك من التیارات والشعراء. وهو، فی نهایة المطاف، تباین أیدیولوجی لا جمالی، ولا أدل على ذلك من الاشتراك فی السمات الفنیة العامة التی تنظم النص الشعری الحداثی.

لقد أشرنا سابقاً إلى أن الملامح الأولى لهذا الوعی قد ظهرت مع الرومانتیكیة العربیة، ونودُّ أن نشیر، فی هذا المجال، إلى أن تعریف الجمال بأنه التمیز القائم على الحریة والحیویة، یدین بالكثیر منه لتلك الرومانتیكیة التی ذهبت إلى أن الحریة والفردیة شرطا الجمال اللذان یعنیان التمیز. وهو ماسعى إلیه الشعر الرومانتیكی العربی، ونظّر له كلٌّ من العقاد والمازنی(7)، ولكن إذا كان هذا الشعر قد خطا بعض الخطوات، فی طریق التجدید، تعبیراً عن نظرته الجدیدة إلى الجمال، فإن النقلة النوعیة قد تمت مع شعر الحداثة الذی خرج تاریخیاً وجمالیاً، من معطف الرومانتیكیة ولقد انعكس ذلك كله فی السمات الفنیة العامة لهذا الشعر، ونتوضّح أثر ذلك فی كل من الشكل الإیقاعی والبنیة الصوریة.

آـ الشكل الإیقاعی(^*)

 

إن تجدید الشكل الإیقاعی للقصیدة العربیة هو التجدید الأكثر سطوعاً، فی شعر الحداثة، فی بدایاته الأولى، ولعله یكون أكثر المستویات استئثاراً للحوار والنقاش والجدل بین المؤیدین والمعارضین، فی خمسینیات هذا القرن. حتى بدا، أحیاناً، وكأنه التجدید الأوحد الذی جاءت به الحداثة ویمكن تسویغ ذلك الجدل بأن شعر الحداثة، بشكله الإیقاعی المختلف، قد تجاوز المستوى الأكثر سطوعاً، فی القصیدة العربیة، وفی وحدة البیت الشعری القائم على شطرین متعادلین موسیقیاً. ولایمكن فهم التجدید الإیقاعی، بمعزل عن الوعی الحداثی ومفهومه عن الجمال . إذ إن اعتبار الحریة شرطاً من شروط الجمال قد دفع إلى اعتبار الشكل الإیقاعی الكلاسیكی شكلاً عاجزاً عن استیعاب الانفعال الشعری فی انطلاقته وحیویته، شكلاً لایتلاءم والحریة التعبیریة من جهة، ولایتلاءم من جهة أخرى، والنظرة الجمالیة الجدیدة، وهو مااقتضى إیجاد شكل إیقاعی یحقق ماقد عجز عنه ذلك الشكل. فكان أن ظهر الشكل الإیقاعی المفتوح غیر المحكوم بضوابط نمطیة ناجزة سلفاً، والمرتبط بطبیعة الانفعال الشعری. بحیث أصبح هذا الشكل هو المعادل الإیقاعی للتجربة الشعریة الخاصة بهذا النص أو ذاك. وقد یكون من المستحیل أن نجد نصیّن متطابقین بالشكل الإیقاعی، فی شعر الحداثة. وما ذلك إلا للاستحالة فی أن نجد تجربتین متطابقتین تماماً، حتى لدى الشاعر الواحد.

إن انتفاء النمطیة الناجزة عن الشكل الإیقاعی الحداثی لایتجاوب أیضاً والحیویة التی هی أحد شروط الجمال. إذ إن هذا الشكل هو التمثیل الحسی لحركة التجربة الشعریة، فی صعودها وهبوطها وتأرجحها، وفی كثافتها واستطالاتها، وفی تسارعها أیضاً. وهو مایفسّر التدفق الإیقاعی أحیاناً حتى نهایة المقطع، أو نهایة النص الشعری بكامله؛ ومایفسر أیضاً الوقفات الإیقاعیة المتكررة أحیاناً، بشكل متوالٍ؛ كما یفسر إلغاء القافیة أو تنویعها أو تغییر مواقعها من النص، بحیث لم تعد تأتی بالضرورة فی نهایة الأشطر الشعریة. أی لم تعد القافیة تعنی الوقف الإیقاعی بالضرورة، على النحو الذی كانت علیه فی الشعر العربی الكلاسیكی.

إن كل ذلك جعل من الشكل الإیقاعی الحداثی مفتوحاً على احتملات لاتكاد تحصى من الاختلافات الإیقاعیة بین النصوص الشعریة. وذلك على الرغم من أن التفعیلة بقیت هی الوحدة الصوتیة ـ النغمیة، فی تیار التفعیلة من شعر الحداثة. ولابأس من الإشارة، فی هذا المجال، إلى أن الحدیث عن إیقاع سمعی محدّد فی قصیدة النثر، ومایزال رجماً بالغیب. وإن یكن ثمة محاولات مخلصة لتسویغه، من خلال النظام النبری، لامن خلال النظام الكمی(8). وعلى أیة حال، فإن الحداثة فی طرحها شكلاً إیقاعیاً مفتوحاً، قد فتحت الباب واسعاً أمام الاختلافات الإیقاعیة النصیّة، بشكل لم یعد فیه بالإمكان الكلام على نمط أو اثنین أو غیر ذلك، للشكل الإیقاعی الحداثی. ولنطرح أمثلة على هذا، من بعض النصوص المبنیة على تفعیلة (متفاعلن)، كما تتوضح تلك الاختلافات، وذلك على الرغم من أن الأمر أصبح شائعاً ومعروفاً:

یقول مصطفى خضر، بتدفق إیقاعی یصل إلى سبع عشرة تفعیلة:

لمن التماثیلُ المهشّمةُ؟

الوجوهُ تهبُّ، یطمسها الغبارُ،

تذوب أقنعةٌ وأهدابٌ من الحجرِ،

النهارُ یزفُّ مزهواً حشودَ الملح،

والملأُ المقدّسُ یعلن النسیانَ مملكةً:

رؤوسٌ من حجر(9)

فصورة محمود درویش تصدر عن تحول الموت إلى حیاة، من خلال الصراع الممیت بین الخیول والعصافیر؛ وصورة خلیل حاوی تصدر عن تحول الفرد المعذب من المناوأة إلى الانسحاق؛ وصورة السیاب تصدر عن تحول إمكانیة الحیاة إلى موت وتلاش، من خلال عربدة الریاح حول الغیمة؛ وصورة سعدی یوسف تصدر عن وعی التحول الخفی فی الواقع من السكون إلى الحركة.... إن هذه الصور مجرد أمثلة عفویة على صدور الصورة الحداثیة عن وعی التحول فی الواقع والعالم. أما الصور التی تعلن هذا التحول صراحة، فلاتكاد تحصى، نذكر واحدة منها، فی هذا المجال، یقول محمد عمران:

أمشی على غضب الهواء/ أنا النذیر،

یكون زلزال، فتنهدم الجهات،

وتسقط الأنقاض فی قاعی، ویختلط الركامْ

جثث/ وینعجن القتیل بقاتلیه،

وتدخل الحربُ السلامْ

تتداخل الأضداد ـ

تلبس خوذةٌ كوفیةً

جَمَلٌ ثیابَ محاربٍ

ملكٌ فدائیاً.

فدائیٌّ عمامةْ

وتكون عاصفةٌ، فیلتفُّ الظلام على الظلام

وتكون فاتحةُ القیامهْ(30)

وهكذا نلحظ أن الصورة الحداثیة قد جاءت تعبیراً عن وعیها الجمالی فی سمته التجادلیة. سواء أكان ذلك فی العلاقة بین العناصر، أم الجمع بینها من مجالات متناقضة أو متباعدة، أم كان فی التداخل بین الفكر والمجاز، أم كان فی خلفیتها التعبیریة التی تتصف بالتحول، أم كان فی الوظیفة الجمالیة المعرفیة المزدوجة لها.

إن كل ذلك قد جعل من هذه الصورة مختلفة اختلافاً جذریاً عن مثیلتها فی الشعر العربی الكلاسیكی والتقلیدی المعاصر. ولكی یتوضح هذا الاختلاف، نشیر إشارة سریعة إلى أن الصورة الكلاسیكیة تقوم على المقاربة والمناسبة بین العناصر والأشیاء المكونة لها؛ وتقوم أیضاً على الثنائیة البلاغیة التی تحتفظ باستقلالیة عنصری الصورة، فلایتداخلان إلا ماندر؛ وتقوم من جهة ثالثة على توضیح المعنى أو شرحه أو زخرفته وتزیینه. مما یعنی استقلال الصورة عن الفكرة. فكثیراً مایشتمل البیت الشعری الكلاسیكی على التناظر بین الفكرة والصورة. وذلك من مثل الأبیات المشهورة التالیة، لكلِّ من امرىء القیس والخنساء والمتنبی، على التوالی:

مكرٍّ مفرٍّ مقبلٍ مدبرٍ معاً		كجلمود صخر حطّه السیل من علِ
* *
وإن صخراً لتأتمّ الهداة به		كنه علم فی رأسه نار
* *
ماكلّ مایتمنى المرء یدركه		تجری الریاح بما لا تشتهی السفن
* *

حیث یشتمل الشطر الأول على الفكرة، ویشتمل الشطر الثانی على الصورة، مع الإشارة إلى أن هذا التناظر لیس قانوناً ینظم الصور الكلاسیكیة كافة، فی البیت الشعری الواحد. بل إنه ینظم علاقة الصورة بالفكرة فی ذلك الشعر عامة. وعلى أیة حال فإن الأمر قد أصبح معروفاً وشائعاً، بما یكفینا مؤونة الإفاضة فیه. ولكن مانریده فی هذا المجال هو أن التناظر الذی نلمسه بین عنصری الصورة الكلاسیكیة، أو بین الفكرة والمجاز فیها، یتلاءم تماماً ووعیها الجمالی الذی یرى العالم من خلال التكامل والتناظر، كما أسلفنا غیر مرة.

 

الهوامش:

1ـ المرعی، د. فؤاد: الجمال والجلال، دار طلاس، دمشق، ط 1، 1991، ص:89.

2- SELDEN RAMAN , AREADERS GUIDE TO CONTEMPORARY LITERAY THEORY, LONDON: 1988. P. 38.

3ـ راجع: كلیب، د. سعد الدین: مفهوم الكمال فی الفكر العربی الإسلامی. مجلة "المعرفة" السوریة. العدد: 371، دمشق، 1994، ص:10.

4ـ هذه إحدى النتائج التی توصلنا إلیها، فی كتابنا المخطوط : البنیة الجمالیة فی الفكر العربی الإسلامی. فصل: القیم الجمالیة، فقرة: الجمال.

5ـ أدونیس: الآثار الكاملة: م:2 دار العودة، ط2،1971، ص:174.

6ـ راجع : شكری، د. غالی: شعرنا الحدیث إلى أین؟. دار الآفاق الجدیدة، بیروت، ط2، 1978, ص: 23 ـ 30.

7ـ راجع: إبراهیم، د.زكریا: الفنان والإنسان، مكتبة غریب، القاهرة، د/تا، ص: 152ـ 156.

8ـ راجع: المعداوی، أحمد: البنیة الإیقاعیة الجدیدة للشعر العربی. مجلة "الوحدة" العدد: 82/83. الرباط، 1991، حیث یعرض الدارس لتلك المحاولات مبیناً مافیها من قصور أو مغالطة.

9ـ خضر، مصطفى: المرثیة الدائمة. وزارة الثقافة، دمشق،1984،ص :21

10ـ شمس الدین، محمد علی: لاتنم هذه اللیلة. مجلة الكرمل، العدد: 6، نیقوسیا، قبرص، 1982،ص: 167.

11ـ الحیدری، بلند: دیوانه، دار العودة، بیروت، ط2، 1980، ص: 265.

12ـ المعداوی: المرجع السابق، ص:72.

13ـ ابن خلكان: وفیات الأعیان. جـ: 2. د/تا، ص: 98. فی ترجمة مظفر بن إبراهیم العیلانی.

14ـ المعداوی: المرجع السابق، ص:72.

15ـ الجاحظ: البیان والتبیین، جـ:1.تح: عبد السلام هارون: لجنة التألیف والترجمة والنشر،القاهرة، 1948، ص: 288ـ289

16ـ المعداوی: المرجع السابق، ص: 70 ـ 71.

17ـ فاخوری: محمود: موسیقا الشعر العربی. منشورات جامعة حلب، 1978، ص:46.

18ـ راجع : الیافی، د. نعیم: تطور الصورة الفنیة فی الشعر العربی الحدیث، اتحاد الكتاب العرب، دمشق، 1983، ص: 364ـ 365.

19ـ الیافی، د. نعیم: الصورة فی القصیدة العربیة المعاصرة، مجلة "الموقف الأدبی" العدد:255/256، دمشق، 1992، ص: 30.

20ـ درویش: محمود: دیوانه، م:2، دار العودة، بیروت،ط3، 1980، ص:487.

21ـ حجازی، أحمد عبد المعطی: كائنات مملكة اللیل، دار الآداب، بیروت،ط: 1، 1978، ص: 52.

22ـ حاوی، خلیل: دیوانه، دار العودة، بیروت، ط:2، ص:45.

23 - ADRONO , THEODOR ; AESTHETIC THEORY. LONDON ; 1985. P. 248

24ـ الیافی: الصورة فی القصیدة العربیة المعاصرة، ص: 26.

25ـ بیلنسكی، ف. غ: نصوص مختارة، تر: یوسف حلاق، وزارة الثقافة، دمشق، 1980، ص:83.

26ـ السیاب، بدر شاكر : دیوانه، م:، دار العودة، بیروت 1971، ص: 274.

27ـ الماغوط، محمد: الآثار الكاملة. دار العودة ، بیروت،ط:2،1982،ص: 45.

28ـ یوسف: سعدی: الأعمال الشعریة 1952 ـ 1977. دار الفارابی، بیروت، 1979. ص:121

29ـ راجع: الیافی : الصورة فی القصیدة العربیة المعاصرة، ص: 23ـ 24.

30ـ عمران، محمد: اسم الماء والهواء، وزارة الثقافة، دمشق، 1986، ص: 18ـ 19.

31ـ إسماعیل،د. عز الدین: الشعر العربی المعاصر، دا ر العودة ، بیروت، ط:3، 1981، ص:248.

32ـ نفسه، ص:276ـ 277.

33ـ حجازی: المصدر السابق، ص:47ـ 48.

34ـ یوسف، المصدر السابق، ص: 144ـ 146.

35ـ نفسه، ص:145

36ـ إسماعیل: المرجع السابق، ص:268.

37ـ هیغل: المدخل إلى علم الجمال، تر: جورج طرابیشی، دار الطلیعة، بیروت، ط:2 ، 1980، ص:27.

38ـ راجع فی ذلك : لانغیوم، روبرت: شعر التجربةـ المونولوج الدرامی فی التراث الأدبی المعاصر. تر: علی كنعان وعبد الكریم ناصیف. وزارة الثقافة، دمشق، 1983، ص: 43ـ88

39ـ راجع قصبجی، د. عصام: نظریة المحاكاة فی النقد العربی القدیم، دار القلم العربی، حلب، ط1، 1980، ص: 102.

40ـ راجع: الآمدی: الموازنة، تح: محمد محی الدین عبد الحمید، المكتبة العلمیة، بیروت.د/تا، ص: 123ـ 226 (فصل: أخطاء أبی تمام فی اللفظ والمعنى).

41ـ عبد الصبور، صلاح: شجر اللیل، دار العودة، بیروت، ط2 1977، ص: 13ـ 14.

42ـ درویش، محمود: حصار لمدائح البحر، دار العودة، بیروت، ط2، 1985، ص: 89.

43ـ البرغوثی، مرید: رنة الإبرة، مجلة الكرمل،العدد: 35، نیقوسیا، قبرص، 1991، ص:142.

44ـ شكری: المرجع السابق، ص: 12.

45ـ راجع: الیافی، د. نعیم: الشعر العربی الحدیث، وزارة الثقافة، دمشق، 1981، ص: 155ـ 156.

46ـ راجع: إسماعیل: المرجع السابق، ص: 187ـ 194.

47ـ رمانی، إبراهیم : النص الغائب فی الشعر العربی الحدیث، مجلة "الوحدة" العدد: 49، الرباط، 1988، ص: 53.

48ـ نفسه، ص: 60.

49ـ أدونیس: المصدر السابق، ص: 177.

50ـ خضور، فایز: دیوانه، م: 1. دار الأدهم، د/تا، ص: 150.

* - لقد فضّلنا استخدام مفردة التجادل على الجدل DIALECTIC. وهما بمعنى واحد اصطلاحیاً. إلا أن مفردة التجادل تنطوی لغویاً على مانقصده هنا. وهو معنى المشاركة، وتبادل التأثیر، والتداخل. وذلك لوزنها الصرفی "التفاعل" الذی یحیل على ذلك.

^* ـ لن نتحدث فی هذه الفقرة، إلا عن الإیقاع الناجم من الوزن، وذلك لإمكانیة الكلام علیه بعامة. أما تلك الإیقاعات الناجمة من التناغم اللغوی والصوری والانفعالی، فهی إیقاعات نصیة حصراً، ولایمكن التعمیم فیها.

*- قد یقال، هنا، إن موضوعیة الشعر الغنائی العربی، ولاسیما الوصفی منه، أوضح من أن یشار إلیها. ولاشك فی أن هذا صحیح. غیر أن هذه الموضوعیة تتأتى عبر الذات الفردیة، ولاتتأتى بوصفها معادلاً موضوعیاً للموقف الذاتی.

*- سیأتی الحدیث موسّعاً عن هذا الأسلوب فی الفصل الرابع المعنون بـ"جمالیة النموذج الفنی فی شعر الحداثة".

البناء الفنی فی شعر سعدی یوسف

 المقــدمـــة
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله رب العالمین والصلاة والسلام على اشرف المرسلین، النبی الامین محمد، صلى الله علیه وعلى آله وسلم..
وبعد
فقد أصبحت قضیة البناء الفنی فی القصیدة العربیة واحدة من القضایا الرئیسة التی تناولها النقاد والباحثون فی دراساتهم، لما تنطوی علیه من تنوع جمالی تتكشف أسراره مع كل محاولة لسبر غور الشعر، والغوص فی عوالمه الفسیحة، وكان الباحث منذ سنوات خلت منشغلا بالشاعر العراقی سعدی یوسف، ومنشغلا بالدهشة التی تحدثها قصیدته لحظة القراءة، لهذا قرر منذ دخوله فی دروب اللغة العربیة ان یحاول اكتشاف هذا السر العجیب فی عالم شعر سعدی یوسف، وبعد التوكل على الله اجتاز السنة التحضیریة وكان معه عنوان الرسالة (البناء الفنی فی شعر سعدی یوسف)، فبدأ البحث والرحلة بین الكتب الموروثة عن أغلى تراث أدبی، لأشرف لغة عرفتها الدنیا، لغة القرآن العظیم، وهذه الرحلة دفعته لان یبحث بین طیات الكتب الحدیثة وما أنتجه الفكر فیها من عربی وغربی، فی محاولة لاعتماد المفهومات والمصطلحات التی تفتح مغالیق القصیدة أمامه، وبعد حوار مع أساتذته الافاضل والاستاذ المشرف خاصة، قرر الباحث ولوج الدرب الصعب الذی اختاره فی اول الامر ، وهو (البناء الفنی للقصیدة).

 وكان ذلك الاختیار یفرض علیه الاطلاع على الرسائل العلمیة التی تناولها زملاؤه وأساتذته قبله واغنوا المكتبة العربیة بطروحاتهم فیها، وان یطلع على الكتب الصادرة بهذا الشأن.
وتجول الباحث بین المفهومات والمصطلحات والبحوث والكتب، وكان البدء أمامه صعبا بسبب ضبابیة الرؤیا عنده، لكن البحث المخلص والجاد فتح مغالیق الافكار لدى الباحث وأجاب عن بعض من اسئلته ، لكن الاسئلة الاخرى ظلت عنده مدار بحث وتقص حتى اهتدى بعد توفیق من الله الى الاطار العام للبحث، فقسمه على تمهید وفصول ثلاثة.
ولكی یحاول الباحث الاحاطة بالموضوع، قسم التمهید على قسمین: الاول درس فیه (البناء الفنی لغة واصطلاحا وتطورا تاریخیا)، فی محاولة منه لتحدید هذا المصطلح، اما القسم الثانی فدرس فیه (السمات العامة للبناء الفنی فی قصیدة سعدی یوسف)، من اجل ان یعطی فكرة عامة عن الدراسات السابقة التی تناولت هذا الشاعر، معتمدا على الكتب الصادرة فی العراق وفی الوطن العربی، وحاول الباحث فی هذا القسم من التمهید ان یعطی فكرة عامة لآراء النقاد والباحثین بشأن شعر سعدی یوسف.
وفی الفصل الاول درس الباحث (البنیة الظاهرة) فی قصیدة الشاعر موضوع البحث، وحاول تسویغ هذا المفهوم على وفق اسس علمیة ومنطقیة، وذلك من خلال مباحث ثلاثة (البنیة التشكیلیة البصریة)، و(الوزن)، و(القافیة).
وكانت امام الباحث مناهج مختلفة، الامر الذی زاد المهمة صعوبة، فلكل منهج مزایاه وعیوبه، وبعد حوار مع استاذه المشرف توصل الباحث الى ان المنهج التحلیلی هو الاصلح لدراسة موضوع مثل الذی یخوض فیه.
اما الفصل الثانی فدرس فیه (البنیة الشاركة)، وهی ایضاً كانت بحاجة الى تحدید مفهومی، وحاول الباحث ذلك، وتضمنت هذه البنیة مباحث ثلاثة وهی: (الایقاع الداخلی)، و(التوازی)، و(التنغیم).
وفی هذا الفصل لاحظ الباحث ان الحدود بین المباحث شفافة جدا الى درجة التنافذ لانها تشكل بنیة ایقاعیة اخرى غیر الوزن فی القصیدة، كما تتداخل هذه المباحث مع مباحث الفصل الاول، فالقافیة عند بعض النقاد والدارسین للایقاع بنیة (تواز) ایضا، لكن الذی یفصلهما بعد تدقیق الباحث فی خاصیة كل مفهوم ان القافیة تحدد بعض أنماط بناء القصیدة، فی حین لاتحدد بنى التوازی الاخرى انماط البناء وهذه المسألة ساعدت الباحث على فصل القافیة عن (التوازی) فی الدراسة.
وفی الفصل الثالث درس الباحث (البنیة المضمرة)، وهی اعمق بنیة فی النص بوصفها البنیة الحاملة للمعنى او الرسالة، ولاحظ الباحث ان هذه البنیة تمتاز بجدلیة خاصة فهی منتجة (بكسر التاء)، ومنتجة (بفتح التاء) فی آن واحد ، منتجة للصورة الشعریة التی ترتسم من خلال علاقات الأنساق داخل القصیدة، وهی منتجة (بفتح التاء) عن مجمل عناصر البناء الفنی الاخرى، ولهذا قسم الباحث الفصل الثالث على ثلاثة مباحث ایضا، وهی: البناء التوافقی والبناء التعارضی والبناء التوالدی، ولكل بنیة من هذه البنى ما یسوغ وجودها فی النص كما حاول الباحث اثبات ذلك وطبیعة انتاجها للصورة الشعریة.
ولاحظ الباحث ان البنى الرئیسة التی درسها، وما تتضمنه من بنى فرعیة تمتاز باشتراك بعض عناصرها مع عناصر اخرى فی بنى اخرى، ولهذا فان بحثه قسم على وفق العناصر الاكثر تأثیرا فی البنیة ، او العناصر التی تطبع البنیة بطابعها، كما لاحظ الباحث ان معظم البنى تحمل قیمتین الاولى ایقاعیة والثانیة دلالیة، لذلك حاول الباحث الاعتماد فی تصنیف البنى على القیمة الاكثر بروزا فیها.
ویجد الباحث لزاما علیه بعد هذا العرض السریع ان یعبر عن امتنانه وتقدیره وشكره لكل اصحاب الأیدی البیض الذین اسعفوا اسئلته بالاجابة العلمیة وساعدوا على انجاز هذه الرسالة بروح نبیلة لاتكف عن العطاء وفی مقدمتهم، الدكتور محمود الجادر والدكتور فائز طه عمر، والدكتورة عربیة توفیق لازم والدكتور نهاد حسوبی والدكتور عبداللطیف الطائی، والدكتور عبدالرزاق خلیفة والدكتور محمد حسین آل یاسین والدكتورة نصیرة احمد، واذا كان لابد من الاشادة بالاصدقاء الذین قدموا العون والنصیحة للباحث، وكانوا حاتمیین فی كرمهم فلا بد من الاشادة بالدكتور مرشد الزبیدی والدكتور عبدالمطلب محمود، والدكتور خالد علی مصطفى.
وبعد
یرى الباحث فی هذه المناسبة ان الشكر وحده لایفی حق الاستاذ الدكتور فلیح كریم الركابی، المشرف على هذه الرسالة، لانه بذل من الجهد الكبیر، والوقت الكثیر على الرغم من مشاغله من اجل ان ینیر زوایا العتمة فیها وتظهر الى الوجود بهذه الصورة، فقد كان الدكتور فلیح الركابی مع الباحث موجها مذ كانت الرسالة فكرة تجوس فی الذهن، لذا اتقدم بتحیة وتقدیر وامتنان له، داعیا الله ان یحفظه ویوفقه فی عمله لما جاد به من علم غزیر ملأ سطور هذه الرسالة فهو نعم الاستاذ ، والاخ، والصدیق، بصفاته الرائعة النبیلة المبنیة على التواضع الجم والمحبة والاخلاق العربیة الاصیلة فی العلم والتعامل مع الاخرین.
واخیرا فان على الباحث ان یعترف ان هذه الرسالة لاتدعی لنفسها الكمال لان كل الذی انجزه ربما لا یشكل نقطة فی بحر العلم الغزیر، وانه لم یكن لیصل الى ما وصل الیه لو لا جهود الاساتذة الاجلاء الافاضل الذین سبقوه فی هذا الطریق، وأسأل الله ان یوفقهم جمیعا ویوفق كل جهد طیب شریف لخدمة ثقافتنا العربیة العظیمة.

احادیث الائمه

احاديث ائمه اطهار
امام علي (ع) فرمودند :
عَوِّد نَفسَك الجَميلَ فَبِاعتيادِك اِياهُ يعودُ لَذيذا
خودت را به كارهاي زيبا عادت بده كه اگر به آنها عادت كني، برايت لذت بخش مي ‏شوند.
شرح ‏نهج البلاغه
امام علي (ع) فرمودند :
رَاسُ العِلمِ التَّمييزُ بَينَ الاَخلاقِ وَ اِظهارُ مَحمودِها وَ قَمعُ مَذمومِها
بالاترين درجه دانايي، تشخيص اخلاق از يكديگر و آشكار كردن اخلاق پسنديده و سركوب اخلاق ناپسند است.
غررالحكم
امام علي (ع) فرمودند :
حَسِّن خُلقَك يخَفِّفِ اللّه‏ُ حِسابَك
اخلاقت را خوب كن تا خداوند حسابت را آسان گرداند.
امالي صدوق
امام علي (ع) فرمودند :
بسمِ اللّهِ شِفاءٌ مِن كلِّ داءٍ و عَونٌ لِكلِّ دَواءٍ
بسم اللّه‏، شفاي هر دردي و ياري كننده هر دارويي است.
عيون أخبار الرضا عليه‏السلام
امام علي (ع) فرمودند :
عِندَ فَسادِ النِّيةِ تَرتَفِعُ البَرَكةُ
هرگاه نيت‏ها فاسد باشد، بركت از ميان مي ‏رود.
غررالحكم
امام علي (ع) فرمودند :
ما اَعطَي اللّه‏ُ سُبحانَهُ العَبدَ شَيئا مِن خَيرِ الدُّنيا وَ الآخِرَةِ اِلاّ بِحُسنِ خُلُقِهِ وَ حُسنِ نيتِهِ
خداوند خير دنيا و آخرت را جز به خاطر خوش اخلاقي و خوش نيتي به بنده نمي ‏دهد.
غررالحكم
امام علي (ع) فرمودند :
مَنِ اقتَصَرَ عَلي بُلغَةِ الكفافِ فَقَدِ انتَظَـمَ الرّاحَةَ وَ تَبَوَّاَ خَفضَ الدَّعَةِ
هر كس به اندازه‏اي كه او را كفايت مي ‏كند، قناعت كند، به آسايش و نظم مي‏ رسد و در آسودگي و رفاه منزل مي ‏گيرد.
نهج البلاغه
امام علي (ع) فرمودند :
اَصلُ العَقلِ القُدَرةُ وَ ثَمَرَتُها السُّرورُ.
ريشه عقل، قدرت است و ميوه آن شادي.
بحارالأنوار
امام علي (ع) فرمودند :
اَربَعٌ مَن اُعطِيهُنَّ فَقَد اُعطيَ خَيرَ الدُّنيا وَ الآخِرَةِ: صِدقُ حَديثٍ وَ اَداءُ اَمانَةٍ وَ عِفَّةُ بَطنٍ وَ حُسنُ خُلُقٍ
چهار چيز است كه به هر كس داده شود خير دنيا و آخرت به او داده شده: راستگويي، امانتداري، حلال خوري و خوش اخلاقي.
غررالحكم
امام علي (ع) فرمودند :
اَهنَي العَيشِ اطِّراحُ الكلَفِ
گواراترين زندگي، رها كردن تكلّف‏ها (تجمّلات) است.
غررالحكم
امام علي (ع) فرمودند :
اِصبِر عَلي مَرارَةِ الحَقِّ وَ اياك اَن تَنخَدِعَ لِحَلاوَةِ الباطِلِ
تلخي حق را تحمل كن، و مبادا كه فريب شيريني باطل را بخوري.
غررالحكم
امام علي (ع) فرمودند :
اَلكريمُ يري مَكارِمَ اَفعالِهِ دَينا عَلَيهِ يقضيهِ، اَللَّئيمُ يري سَوالِفَ اِحسانِهِ دَينا لَهُ يقتَضيهِ
بزرگوار، نيكوكاري‏هاي خود را بدهي به گردن خود مي‏داند كه بايد بپردازد و فرومايه، احسان‏هاي گذشته خود را بدهي به گردن ديگران مي‏داند كه بايد پس بگيرد.
غررالحكم
پيامبر اعظم (ص) فرمودند :
باكروا طَـلَبَ الرِّزقِ وَ الحَوائِجِ فَاِنَّ الغُدُوَّ بَرَكةٌ وَ نَجاحٌ
در پي روزي و نيازها، سحر خيز باشيد؛ چرا كه حركت در آغاز روز، [مايه] بركت و پيروزي است.
المعجم الاوسط
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
مَن اَحَبَّ اَن يكونَ اَغنَي النّاسِ فَليكن بِما في يدِ اللّه‏ِ اَوثَقَ مِنهُ بِما في يدِهِ
هر كس دوست دارد بي‏نيازترين مردم باشد، بايد به آنچه در دست خداست مطمئن‏تر باشد تا آنچه به دست خودش دارد.
نهج الفصاحه
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
اِنَّ اللّه‏َ يحِبُّ اِذا عَمِلَ اَحَدُكم عَمَلاً اَن يتقِنَهُ
خداوند دوست دارد كه وقتي يكي از شما كاري انجام مي‏دهد در آن محكم ‏كاري كند.
نهج الفصاحه
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
شَعبانُ شَهري، وَرَمَضانُ شَهرُ اللهِ؛ فَمَن صامَ شَهري، كنتُ لَهُ شَفيعاً يَومَ القيامَهِ.
شعبان ماه من است، و رمضان ماه خداست؛ پس هركس در شعبان روزه بدارد، من در روز قيامت شفيع او خواهم بود.
بحار الأنوار
امام علي (ع) فرمودند :
قُلوبُ الرَّعِيةِ خَزائِنُ راعيها فَما اَودَعَها مِن عَدلٍ اَو جَورٍ وَجَدَهُ
دلهاي مردم صندوقچه‏هاي حاكم است، پس آنچه از عدالت و يا ظلم در آنها بگذارد، همان را خواهد ديد.
غررالحكم
امام علي (ع) فرمودند :
اِذا ظَهَرَتِ الجِناياتُ ارتَفَعَتِ البَرَكاتُ
هرگاه گناهان آشكار شوند، بركت‏ها از ميان مي‏رود.
غررالحكم
امام صادق (ع) فرمودند :
لا ينبَغي لِمَن لا يتَّقي مَلامَةَ العُلَماءِ وَ ذَمِّهِم اَن يرجي لَهُ خَيرُ الدُّنيا وَ الآخِرَةِ
كسي كه از سرزنش و نكوهش علما پروا نمي‏كند، نمي‏توان به خير دنيا و آخرت او اميد داشت.
تحف العقول
امام صادق (ع) فرمودند :
اِنَّ المُؤمِنَ لَيسكنُ اِلَي المُؤمِنِ كما يسكنُ الظَّمانِ اِلَي الماءِ البارِدِ.
به راستي كه مؤمن با برادر مؤمنش آرامش پيدا مي ‏كند، چنان كه تشنه، با آب خنك آرامش مي ‏يابد.
كافي
پيامبر اعظم (ص) فرمودند :
أشقَي النّاسِ المُلوك... وَ أسعَدُ النّاسِ مَن خالَطَ كرامَ النّاسِ
بدبخت‏ترين مردم پادشاهانند و خوشبخت‏ترين مردم كسي است كه با مردم بزرگوار معاشرت كند.
الأمالي صدوق
امام باقر (ع) فرمودند :
اَلحِلمُ لِباسُ العالِمِ فَلا تَعرَينَّ مِنهُ
بردباري لباس عالم است، پس تو خود را از آن عريان مدار.
كافي
امام صادق (ع) فرمودند :
صَدَقَةٌ يحِبُّهَا اللّه‏ُ: إِصلاحٌ بَينَ النّاسِ إِذا تَفاسَدوا، وَتَقارُبٌ بَينَهُم إِذا تَباعَدوا
صدقه‏ اي كه خداوند آن را دوست دارد عبارت است از: اصلاح ميان مردم هرگاه رابطه‏ شان تيره شد و نزديك كردن آنها به يكديگر هرگاه از هم دور شدند.
كافي
امام صادق (ع) فرمودند :
مَن عَرَفَ اللهَ خَافَ اللهَ وَ مَن خَافَ اللهَ سَخَت نَفسُهُ عَن الدُّنيا.
هر كه خدا را بشناسد ترس او در دلش مي افتد و هر كه از خدا ترسان باشد نفسش از دنيا طلبي باز مي ماند.
جهاد با نفس
پيامبر اعظم (ص) فرمودند :
مَن سَرَّهُ أن يستَجيبَ اللّه‏ُ لَهُ عِندَ الشَّدائِدِ وَالكربِ فَليكثِرِ الدُّعاءَ فِي الرَّخاءِ
هر كس دوست دارد خداوند هنگام سختي‏ها و گرفتاري‏ها دعاي او را اجابت كند، در هنگام آسايش، دعا بسيار كند.
نهج الفصاحه
پيامبر اعظم (ص) فرمودند :
إذا قالَ العَبدُ عِندَ مَنامِهِ بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ يقولُ اللّه‏ُ: مَلائِكتي! اُكتُبُوا بِالحَسَناتِ نَفسَهُ إلَي الصَّباحِ
هر گاه بنده‏اي هنگام خوابش، بسم اللّه‏ الرحمن الرحيم بگويد، خداوند به فرشتگان مي‏گويد: به تعداد نفس‏هايش تا صبح برايش حسنه بنويسيد.
جامع الأخبار
امام علي (ع) فرمودند :
لا يسعَدُ امرؤ ٌإلاّ بِطاعَةِ اللّه‏ِ سُبحانَهُ وَ لا يشقَي امرُؤٌ إلاّ بِمَعصيةِ اللّه‏ِ.
هيچ كس جز با اطاعت خدا خوشبخت نمي ‏شود و جز با معصيت خدا بدبخت نمي ‏گردد.
غررالحكم
امام كاظم (ع) فرمودند :
وَاللّه‏ِ ما اُعطِيَ مُومِنُ قَطَّ خَيرَ الدُّنيا وَالآخِرَةِ، اِلاّ بِحُسنِ ظَنِّهِ بِاللّه‏ِ عَزَّوَجَلَّ وَ رَجائِهِ لَهُ وَ حُسنِ خُلقِهِ وَالكفِّ عَنِ اغتياب المُؤمِنينَ
به خدا قسم خير دنيا و آخرت را به مؤمني ندهند مگر به سبب حسن ظن و اميدواري او به خدا و خوش اخلاقي اش و خودداري از غيبت مؤمنان.
بحارالأنوار
امام علي (ع) فرمودند :
مَن تَوكلَ عَلَي اللّه‏ِ ذَلَّت لَهُ الصِّعابُ وَتَسَهَّلَت عَلَيهِ الأسبابِ
هر كس به خدا توكل كند، دشواري‏ها براي او آسان مي ‏شود و اسباب برايش فراهم مي ‏گردد.
غررالحكم
امام باقر (ع) فرمودند :
مَا اَحسَنَ الحَسَنَاتِ بَعدَ السَّيِّئاتِ وَ مَا اَقبَحَ السَّيِّئاتِ بَعدَ الحَسَنَاتِ
چه نيكوست نيكي ها بعد از بديها و چه زشت است بديها پس از نيكي ها.
جهاد با نفس
امام باقر (ع) فرمودند :
اِنَّ اللهَ رَفيقٌ يُحِبُّ الرِّفقَ
خداوند اهل مدارا است و مدارا را دوست دارد.
جهاد با نفس
امام علي (ع) فرمودند :
اِنَّ اَهنَأَ النّاسِ عَيشا مَن كانَ بِما قَسَمَ اللّه‏ُ لَهُ راضيا
هر كس به آنچه خداوند به او داده است راضي باشد، راحت‏ترين زندگي را دارد.
غررالحكم
امام علي (ع) فرمودند :
مَن أَصلَحَ فيما بَينَهُ وَبَينَ اللّه‏ِ أَصلَحَ اللّه‏ُ فيما بَينَهُ وَبَينَ النّاس.
هر كس رابطه ‏اش را با خدا اصلاح كند، خداوند رابطه او را با مردم اصلاح خواهد نمود.
بحارالأنوار
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
اَلسَّخيُّ قَريبٌ مِنَ اللّه‏ِ ، قَريبٌ مِنَ النّاسِ ، قَريبٌ مِنَ الجَنَّةِ
سخاوتمند به خدا، مردم و بهشت نزديك است.
بحارالأنوار
امام صادق (ع) فرمودند :
المُومِنُ حَلِيمٌ لا يَجهَلُ، وَ اِن جُهِلَ عَلَيهِ يَحلُمُ، وَ لا يَظلِمُ وَ اِن ظُلِمَ غَفَرَ وَ لا يَبخَلُ وَ اِن بُخِلَ عَلَيهِ صَبَر
مومن بردباري است كه بردباري اش از روي ناداني نيست و اگر با او از روي ناداني و حماقت رفتار شود او بردباري به خرج مي دهد و به كسي ستم نمي كند و اگر به او ستمي شد مي بخشايد و بخل نمي ورزد و اگر به او بخل ورزيده شد صبر پيشه مي كند.
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
مَا احَبَّ اللهَ مَن عَصَاهُ
كسي كه نافرماني خدا را كند، خداوند را دوست نمي دارد.
جهاد با نفس
امام علي (ع) فرمودند :
مَن غاظَك بِقُبحِ السَّفَهِ عَلَيك، فَغِظهُ بِحُسنِ الحِلمِ عَنهُ
هر كس با زشتيِ سبكسري تو را خشمگين كرد تو با زيبايي بردباري او را به خشم آور.
غررالحكم
امام علي (ع) فرمودند :
اِحتَجِب عَنِ الغَضَبِ بِالحِلمِ، وَغُضَّ عَنِ الوَهمِ بِالفَهمِ
با بردباري خود را از خشم پنهان كن و با فهم و دانايي از وهم و خيال چشم بپوش.
غررالحكم
امام علي (ع) فرمودند :
مَن حَلَمَ عَن عَدُوِّهِ ظَفِرَ بِهِ
هر كس در مقابل دشمن بردبار باشد بر او پيروز مي ‏شود.
كنزالفوائد
امام باقر (ع) فرمودند :
ما مِن قَطرَةٍ احَبَّ الي اللهِ عَزَّوَجَلَّ مِن قَطرَةٍ دُمُوعٍ في سََوَادِ اللَّيلِ مَخَافَةً مِنَ اللهِ لا يُرادُ بِها غَيرُهُ
هيچ قطره اي در نزد خداوند عزوجل دوست داشتني تر و محبوب تر از قطره ي اشكهايي كه در تاريكي شب و از خوف خدا با اخلاص كامل ريخته مي شود نيست.
جهاد با نفس
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
اَلنّاسُ رَجُلانِ: عالِمٌ وَ مُتَعَلِّمٌ وَ لا خَيرَ فيما سِواهُما
مردم، دو گروهند: دانشمند و دانش ‏اندوز و در غير اين دو، خيري نيست.
نهج الفصاحه
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
اِنَّ اللّه‏َ يحِبُّ بُغاةَ العِلمِ
خداوند جويندگان دانش را دوست دارد.
كافي
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
اِنَّ اَصلَ كلِّ خَيرٍ فِي الدُّنيا وَ الآخِرَةِ شَي‏ءٌ واحِدٌ وَ هُوَ الخَوفُ مِنَ اللّه‏ِ تَعالي
ريشه هر خيري در دنيا و آخرت يك چيز است و آن ترس از خداوند متعال است.
مستدرك الوسائل
امام صادق (ع) فرمودند :
انَّ مِنَ الكَبَائِر عُقُوقَ الوَالِدَين وَاليَاسَ مِن رَوحِ اللهِ وَالاَمنَ مِن مَكرِ اللهِ
همانا آزار رساندن به پدر و مادر و نا اميدي از رحمت خداوند و ايمني از مكر خداوند از گناهان كبيره است.
جهاد با نفس
حضرت زهرا (س) فرمودند :
جعل الله الجهاد عزا للإسلام، و الصبر معونة علي استيجاب الأجر
خداوند جهاد را موجب عزت و هيبت اسلام، و صبر را وسيله استحقاق و شايستگي پاداش حق تعالي قرار داد.
احتجاج طبرسي
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
اَلنّاسُ يعمَلونَ بِالخَيرِ وَ اِنَّما يعطَونَ اُجورَهُم عَلي قَدرِ عُقولِهِم
مردم، كارهاي خير مي ‏كنند، ولي پاداش آنان تنها به اندازه عقلشان عطا مي ‏شود.
كنزالعمال
امام علي (ع) فرمودند :
إن لَم تَكن حَليما فَتَحَلَّم فَإِنَّهُ قَلَّ مَن تَشَبَّهَ بِقَومٍ إِلاّ أَوشَك أَن يكونَ مِنهُم
اگر بردبار نيستي خود را بردبار جلوه ده، زيرا كمتر كسي است كه خود را شبيه گروهي كند و بزودي يكي از آنان نشود.
نهج ‏البلاغه
رسول اكرم (ص) فرمودند :
لَو كَانَ الرِّفقُ خَلقاً يُريَ مَا كَانَ مِمَّا خَلَقَ اللهُ شَيءٌ اَحسَنَ مِنهُ.
اگر مدارا مخلوقي بود كه ديده مي شد هيچ مخلوقي از مخلوقات خدا از او نيكوتر نبود.
جهاد با نفس
حضرت زهرا (س) فرمودند :
فجعل الله طاعتنا نظاما للملة و إمامتنا أمانا من الفرقة
خداوند پيروي از ما اهل بيت را سبب برقراري نظم اجتماعي در امت اسلامي و رهبري ما را عامل در امان ماندن از تفرقه ها قرار داده است.
احتجاج طبرسي
رسول خدا (ص) فرمودند :
إذا أرَدتَ أن يُثرِي اللهُ ما لَكَ فَزَكِّهِ.
هر گاه خواستي كه خداوند دارايي تو را زياد كند، زكات آن را بپرداز.
بحار‌الأنوار
امام صادق (ع) فرمودند :
اِنَّ الفُحشَ وَ البَذَاءَ وَ السَّلاطَةَ مِنَ النِفاقِ
همانا دشنام دادن و هرزه گويي و زبان درازي ناشي از نفاق و دورويي است.
جهاد بانفس
امام علي (ع) فرمودند :
جَليسُ الخَيرِ نِعمَةٌ، جَليسُ الشَّرِّ نِقمَةٌ
همنشين خوب نعمت و همنشين بد، بلا و مصيبت است.
غررالحكم
امام علي (ع) فرمودند :
اَحسَنُ العَدلِ نُصرَةُ المَظلومِ
بهترين عدالت ياري مظلوم است.
غررالحكم
حضرت فاطمه (س) فرمودند :
من أصعد إلي الله خالص عبادته ، أهبط الله عزوجل إليه أفضل مصلحته
كسي كه عبادتهاي خالصانه خود را به سوي خدا فرستد ، پروردگار بزرگ بهترين مصلحت او را به سويش فرو خواهد فرستاد.
بحار الانوار
امام صادق (ع) فرمودند :
اِنَّ القَلبَ لَيـتَجَلجَلُ فِي الجَوفِ يطلُبُ الحَقَّ فَاِذا اَصابَهُ اطمَاَنَّ وَ قَرَّ
به راستي كه دل در درون سينه بي قرار است و به دنبال حق مي ‏گردد و چون به آن رسيد، آرام و قرار مي ‏گيرد.
كافي
امام علي (ع) فرمودند :
مَن أجهَدَ نَفسَهُ في إصلاحِها سَعِدَ، مَن أهمَلَ نَفسَهُ في لَذّاتِها شَقِيَ وَ بَعُدَ
هر كس براي اصلاح خود، خويشتن را به زحمت بيندازد، خوشبخت مي ‏شود هر كس خود را در لذت‏ها رها كند، بدبخت مي ‏گردد و بي ‏بهره مي‏ ماند.
غررالحكم
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
نيةُ المُؤمِنِ خَيرٌ مِن عَمَلِهِ وَ نيةُ الكافِرِ شَرُّ مِن عَمَلِهِ وَ كلُّ عامِلٍ يعمَلُ عَلي نيتِهِ
نيت مؤمن بهتر از عمل او، و نيت كافر بدتر از عمل اوست و هر كس مطابق نيت خود عمل مي ‏كند.
كافي
امام صادق (ع) فرمودند :
مَن كَانَ عَاقِلاً كَانَ لَهُ دِين وَ مَن كَانَ لَهُ دِين دَخَلَ الجَنَّةَ
كسي كه عاقل باشد دين دارد و كسي كه دين دارد وارد بهشت خواهد شد.
جهاد با نفس
امام علي (ع) فرمودند :
اِنَّك مُقَوَّمٌ بــِاَدَبــِك، فَـزَ ينهُ بــِالحِلم
ارزش تو به ادب توست، پس آن را با بردباري آراسته كن.
غررالحكم
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
اِنَّ اَسرَعَ الخَيرِ ثَوابا البِرُّ وَ اِنَّ اَسرَعَ الشَّرِّ عِقابا البَغيُ
پاداش نيكوكاري زودتر از هر كار خوب ديگري مي‏ رسد و كيفر ستم و تجاوز زودتر از هر كار بد ديگري گريبان مي ‏گيرد.
خصال
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
القَنَاعَةُ مَالٌ لا يَنفَدُ.
قناعت مالي است كه تمام شدني نيست.
جهاد با نفس
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
أَمَرَني رَبّي بِمُداراةِ النّاسِ كما أَمَرَني بِأَداءِ الفَرائِضِ.
پروردگارم، همان گونه كه مرا به انجام واجبات فرمان داده، به مدارا كردن با مردم نيز فرمان داده است.
كافي
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
المَهدِي مِن عِترَتي مِن وُلدِ فاطِمَةَ
مهدي (عج) از عترت من و از فرزندان فاطمه است.
بحار الأنوار
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
إنَّما سُمِّيت ابنَتي فاطِمَةُ لأنَّ اللَّهَ‏عزّ و عجل فَطَمَها وفَطَمَ مَن أحَبَّها مِنَ النَّار
دخترم به اين دليل فاطمه ناميده شده است كه خداوند عزّ و جل او و دوستدارانش را از آتش دوزخ به دور داشته است.
بحارالانوار‌
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
المُؤمِنُ دَعِبٌ لَعِبٌ، وَالمُنافِقُ قَطِبٌ غَضِبٌ
مؤمن شوخ و شنگ است، و منافق اخمو و عصباني.
تحف العقول
امام صادق (ع) فرمودند :
مَن اعانَ ظالِماً عَلي مَظلومٍ لَم يزَلِ اللهُ عَلَيهِ سَاخِطاً حَتَّي ينزِعُ عَن مَعُونَتِهِ.
كسي كه ظالمي را بر عليه مظلومي ياري كند پيوسته خداوند از او خشمگين است تا اينكه دست از ياري او بردارد.
جهاد با نفس
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
إنَّ أَعظَمَ النّاسِ مَنزِلَةً عِندَاللّه‏ِ يومَ القيامَةِ أَمشاهُم في أَرضِهِ بِالنَّصيحَةِ لِخَلقِهِ
بلند مرتبه ‏ترين مردم نزد خداوند در روز قيامت كسي است كه در روي زمين بيشتر در خيرخواهي و ارشاد مردم قدم بردارد.
كافي
امام صادق (ع) فرمودند :
المنجيات : اطعام الطعام و افشاء السلام والصلاة بالليل و الناس نيام
عوامل رستگاري : اطعام كردن ، آشكارا سلام كردن ، نمازشب خواندن در حالي كه مردم آرميده اند.
محاسن البرقي
امام صادق (ع) فرمودند :
مَن قَالَ لا الَهَ الا اللهُ مُخلِصاً دَخَلَ الجَنَّةَ وَ اِخلاصُهُ اَن يَحجُزَهُ لا الهَ الا اللهُ عَمَّا حَرَّمَ اللهُ.
كسي كه از روي اخلاص (لا اله الا الله) گويد به بهشت داخل شود و اخلاص او اين است كه گفتن(لا اله الا الله) او را از ارتكاب آنچه كه خداوند بر او حرام نموده باز دارد.
جهاد با نفس
رسول اكرم (ص) فرمودند :
مَن أرادَ اللّه‏ُ بِهِ خَيرا رَزَقَهُ اللّه‏ُ خَليلاً صالحِا
هر كس كه خداوند براي او خير بخواهد، دوستي شايسته نصيب وي خواهد نمود.
نهج الفصاحه
امام حسن عسكري (ع) فرمودند :
من وعظ أخاه سرا فقد زانه ، و من وعظه علانية فقد شانه
هر كه نهاني برادر خود را پند دهد او را آراسته و زيور بسته ، و هر كه در برابر ديگرانش پند دهد زشتش كرده.
تحف العقول
امام صادق (ع) فرمودند :
انَّ اللهَ يُحِبُّ العَبدَ المُفَتَّنَ التَّوَّابَ وَ مَن لا يَكُونُ ذَلِكَ مِنهُ كَانَ اَفضَلَ
به راستي كه خداوند بنده اي كه بوسيله گناه آزموده شده و آزمايش شده، سپس توبه نموده است را دوست مي دارد و بنده اي كه اصلاً به گِرد گناه نگشته از بنده اي كه گناه كرده و توبه نموده برتر است.
جهاد با نفس
امام مهدي (عج) فرمودند :
أنا خاتم الأوصياء و بي يدفع الله البلاء عن أهلي و شيعتي
من آخرين جانشين پيامبر هستم ، و به وسيله من است كه خداوند بلا را از خاندان و شيعيانم دور مي سازد.
بحارالأنوار
رسول اكرم (ص) فرمودند :
عَدلُ ساعَةٍ خَيرٌ مِن عِبادَةِ سَبعينَ سَنَةً قِيامِ لَيلِها وَ صِيامِ نَهارِها
ساعتي عدالت بهتر از هفتاد سال عبادت است كه شب‏هايش به نماز و روزهايش به روزه بگذرد.
مشكاة‏الأنوار
امام باقر (ع) فرمودند :
الظُلمُ فِي الدُّنيَا هُوَ الظُلُمَاتُ فِي الاَخِرَه.
ظلم در دنيا همان ظلمتها و تاريكي هاي آخرت است.
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
انَّ العَمَلَ القَليلَ عَلي اليَقينِ افضَلُ عند اللهِ مِنَ العَمَل الكَثير عَلي غَير يَقين.
عمل اندك و بادوام كه بر پايه ي يقين باشد در نزد خداوند از عمل زياد كه بدون يقين باشد برتر است.
جهاد با نفس
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
ان أشقي الاشقياء من اجتمع عليه فقر الدنيا وعذاب الاخرة
بدبخت ترين بدبختان كسي است كه فقر دنيا و عذاب آخرت را با هم دارد.
كنز العمال
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
مَن رُزِقَ تُقيً فَقَد رُزِقَ خَيرَ الدُّنيا وَ الآخِرَةِ
هر كس تقوا روزي ‏اش شود، خير دنيا و آخرت روزي او شده است.
نهج الفصاحه
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
خَيرُ ما اُعطيَ الرَّجُلُ المُؤمِنُ خُلقٌ حَسَنٌ وَ شَرُّ ما اُعطِيَ الرَّجُلُ قَلبُ سوءٍ في صورَةٍ حَسَنَةٍ
بهترين چيزي كه به مؤمن داده شده خوش اخلاقي و بدترين چيزي كه به انسان داده شده دلي بد در چهره‏اي زيباست.
كنزالعمّال
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
من لم تنهه صلاته عن الفحشاء و المنكر لم تزده من الله الا بعدا
هر كس كه نمازش او را از فحشاء و منكر باز ندارد، هيچ بهره اي از نماز جز دوري از خدا حاصل نكرده است.
بحار الانوار
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
شرُّ النّاس يَومَ القِيامَةِ الذَّينَ يُكرمُونَ اتِّقَاءَ شَرِّهِم
بدترين مردم در روز قيامت كساني هستند كه(در اين دنيا) از ترس شرّشان مورد اكرام و احترام واقع مي شوند.
جهاد با نفس
رسول اكرم (ص) فرمودند :
آية المنافق ثلاث : اذا حدث كذب و اذا وعد اخلف و اذا اؤتمن خان
نشان منافق سه چيز است : 1 - سخن به دروغ بگويد. 2 - از وعده تخلف كند. 3 - در امانت خيانت نمايد.
صحيح مسلم
رسول اكرم (ص) فرمودند :
مَن أخلَصَ لِلّهِ أربَعينَ صَباحا ظَهَرَت ينابيعُ الحِكمَةِ مِن قَلبِهِ عَلي لِسانِهِ.
هر كس چهل روز خود را براي خدا خالص كند چشمه‏ هاي حكمت از قلب وي بر زبانش جاري مي ‏شود.
نهج الفصاحه
رسول اكرم (ص) فرمودند :
مَن أَرادَ تُستَجابُ دَعوَتُهُ وَأَن تُكشَفَ كربَتُهُ فَليفَرِّج عَن مُعسِرٍ
هر كس مي ‏خواهد دعايش مستجاب و اندوهش برطرف شود، به تنگدست مهلت دهد.
كنزالعمال
امام علي (ع) فرمودند :
و َإياك ... اَن تَعِدَهُم فَتُتبِعَ مَوعِدَك بِخُلفِك ... فَاِنَّ الخُلفَ يوجبُ المَقتَ عِندَ اللّه‏ِ وَ النّاس.
بپرهيز از خلف وعده كه آن موجب نفرت خدا و مردم از تو مي ‏شود.
نهج البلاغه
امام صادق (ع) فرمودند :
إذا أرادَ أَحَدُكم أَن يستَجابَ لَهُ فَليطَيب كسبَهُ وَليخرُج مِن مَظالِمِ النّاسِ ، وَ إِنَّ اللّه‏َ لا يرفَعُ إِلَيهِ دُعاء عَبدٍ وَ في بَطنِهِ حَرامٌ أَو عِندَهُ مَظلَمَةٌ لأِحَدٍ مِن خَلقِهِ
هر كس بخواهد دعايش مستجاب شود، بايد كسب خود را حلال كند و حق مردم را بپردازد. دعاي هيچ بنده‏اي كه مال حرام در شكمش باشد يا حق كسي بر گردنش باشد، به درگاه خدا بالا نمي‏رود.
بحارالأنوار
امام باقر (ع) فرمودند :
ايما مؤمن حافظ علي الصلوات المفروضة فصلاها لوقتها فليس هذا من الغافلين
هر مؤمني محافظت برنمازش نمايد، و او را در وقتش به جا آورد، از انسانهاي غافل شمرده نمي شود.
وسائل الشيعه
امام علي (ع) فرمودند :
اتَّقوا معاصيَ الله في الخَلَوَات فانَّ الشَّاهدَ هُوَ الحَاكِم
از ارتكاب معصيتهاي الهي(حتّي) در نهان خودداري كنيد زيرا آن خدايي كه شاهد است خود نيز حاكم است.
جهاد با نفس
امام حسين (ع) فرمودند :
إنَّ أجوَدَ النَّاسِ مَن أعطيَ مَن لا يرجُو.
بخشنده‌ترين مردم كسي است كه به آنكه چشم اميد به او نبسته، بخشش ‌كند.
كشف ‌الغمّة
امام علي (ع) فرمودند :
مِن عَلامَةِ اَحَدِهِم (المُتَقينَ) اَنَّك تَري لَهُ قُوَّةً في دينٍ... وَحِرصا في عِلمٍ وَعِلما في حِلمٍ
از نشانه‏ هاي پرهيزكاران اين است كه مي ‏بيني در دين نيرومند ... در كسب دانش حريص و داراي علم همراه با بردباري‏اند.
نهج ‏البلاغه
پيامبر اعظم (ص) فرمودند :
إنَّ اللّه‏َ تَعالي يعرِضُ عَلي عَبدِهِ في كلِّ يومٍ نَصيحَةً فَإن هُوَ قَبِلَها سَعِدَ و إن تَرَكها شَقيَ.
خداوند متعال، به بنده‏اش در هر روز نصيحتي عرضه مي ‏كند، كه اگر بپذيرد، خوشبخت و اگر نپذيرد، بدبخت مي ‏شود.
كنز العمّال
امام علي (ع) فرمودند :
اَلحِلمُ غِطاءٌ ساتِرٌ وَالعَقلُ حِسامٌ قاطِعٌ، فَاستُر خَلَلَ خَلقِك بِحِلمِك وَقاتِل هَواك بِعَقلِك.
بردباري پرده‏اي پوشاننده و عقل شمشيري برنده است، پس عيبهاي اخلاقي خود را با بردباري بپوشان و با عقلت به جنگ هوا و هوست برخيز.
نهج ‏البلاغه
پيامبر اعظم (ص) فرمودند :
من صلي اربعين يوما جماعة يدرك التكبيرة الاولي ، كتب له برائتان برائة من النار و برائة من النفاق
كسي كه نماز خود را با جماعت و با درك تكبير اول نماز، چهل روز انجام دهد، خداوند دو برائت را براي او مقرر مي سازد: 1- برائت از آتش دوزخ .2- برائت از نفاق
بحار الانوار
امام صادق (ع) فرمودند :
انَّ امير المومنين(ع) يَقُولُ: افضلُ العِبادَةِ العَفَاف
امير المومنين(ع) مي فرمود:برترين عبادت پاكدامني است.
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
انَّ امير المومنين(ع) يَقُولُ: افضلُ العِبادَةِ العَفَاف
امير المومنين(ع) مي فرمود:برترين عبادت پاكدامني است.
جهاد با نفس
امام علي (ع) فرمودند :
العجز آفة ، و الصبر شجاعة ، و الزهد ثروة ، و الورع جنة ، و نعم القرين الرضي
ناتواني آفت است و شكيبائي شجاعت و زهد ثروت و تقوي سپر و بهترين همنشين رضايت و خشنودي است.
نهج البلاغه
امام علي (ع) فرمودند :
أَبلَغُ ماتَستَدِرُّ بِهِ الرَّحمَةَ أَن تُضمِرَ لِجَميعِ النّاسِ الرَّحمَةَ
مؤثّرترين وسيله جلب رحمت خدا اين است كه خيرخواه همه مردم باشي.
غررالحكم
امام صادق (ع) فرمودند :
مَن ساءَ خُلُقُهُ عَذَّبَ نَفسَه
هر كس اخلاقش بد شد، خود را در عذاب قرار داده است.
جهاد با نفس
امام باقر (ع) فرمودند :
اِنَّ اللّه‏َ عَزَّوَجَلَّ يقي بِالتَّقوي عَنِ العَبدِ ما عَزُبَ عَنهُ عَقلُهُ وَ يجَلّي بِالتَّقوي عَنهُ عَماهُ وَ جَهلَهُ
خداوند به وسيله تقوا بنده را حفظ مي ‏كند از آنچه كه عقلش به آن نمي ‏رسد و كور دلي و ناداني او را بر طرف مي ‏سازد.
كافي
امام هادي (ع) فرمودند :
لو سلك الناس واديا شعبا لسلكت وادي رجل عبد الله وحده خالصا
اگر همه مردم مسيري را انتخاب كنند و در آن گام نهند ، من به راه كسي كه تنها خدا را خالصانه مي پرستد خواهم رفت.
بحار الانوار
امام صادق(ع) فرمودند :
لَستُ اُحِبُّ أن أريَ الشّابَّ مِنكُم إلّا غادِياً في حالَينِ: إمّا عالِماً أو مُتَعَلِّماً
دوست ندارم جواني از شما را جز بر دو گونه ببينم: دانشمند يا دانشجو.
أمالي طوسي
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
اِنَّ اللّه‏َ يحِبُّ مِن عِبادِهِ الغَيورَ
خداوند بندگان غيرتمند خود را دوست دارد.
نهج الفصاحه
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
اِذا بَلَغَ الرَّجُلُ اَربَعينَ سَنَةً وَ لَم يغلِب خَيرُهُ شَرَّهُ قَبَّلَ الشَّيطانُ بَينَ عَينَيهِ وَ قالَ: هذا وَجهٌ لا يفلِحُ
هرگاه انسان چهل ساله شود و خوبيش بيشتر از بديش نشود، شيطان بر پيشاني او بوسه مي ‏زند و مي ‏گويد: اين چهره ‏اي است كه روي رستگاري را نمي ‏بيند.
مشكاة الأنوار
امام علي (ع) فرمودند :
اَلحِلمُ يطفي نارَ الغَضَبِ وَالحِدَّةُ تُؤَجِّجُ إِحراقَهُ
بردباري آتش خشم را فرو مي ‏نشاند و تندي، آن را شعله ‏ور مي ‏كند.
غررالحكم
امام صادق (ع) فرمودند :
مَن كَثُرَ اشتِباكُهُ فِي الدُّنيا كانَ أشَدُّ لِحَسرَتِهِ عِندَ فِراقِها
كسي كه زياد با دنيا گره خورده باشد حسرت و اندوهش هنگام جدايي از آن زيادتر خواهد بود.
جهاد با نفس
رسول خدا (ص) فرمودند :
الايمانُ مَعرفَهٌ بالقَلبِ وَ قَولٌ باللِّسانِ وَ عَمَلٌ بالاَركانِ
ايمان عبارت است از شناخت قلبي، گفتار زباني و كردار با اعضا و جوارح.
ميزان الحكمه
رسول خدا (ص) فرمودند :
إنَّ اللهَ تَعَالَي جَمِيلٌ يحِبُّ الجَمَالَ
خداوند متعال زيباست و زيبايي را دوست دارد.
كنز العمال
رسول خدا (ص) فرمودند :
ابن آدم اذا اصبحت معافي في بدنك آمنا في سربك عندك قوت يومك فعلي الدنياالعفاء
فرزند آدم وقتي تن تو سالم است و خاطرت آسوده است و قوت يك روز خويش راداري ، جهانگر مباش.
كنز العمال
رسول خدا (ص) فرمودند :
لِكُل دَاءٍ دَواءُ وَ دَواءُ الذُّنُوبِ الاِستِغفَارُ
هر دردي دوايي دارد و دواي گناهان استغفار كردن است.
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
العَقلُ دَليلُ المُؤمِن
عقل راهنماي مؤمن است.
جهاد با نفس
پيامبر اعظم (ص) فرمودند :
لَيسَ مِنَّا مَن يحَقِّرُ الأمانَةَ حتّي يستَهلِكها إذَا استَودَعَها
از ما نيست كسي كه امانت را بدان اندازه بي‌اهميت شمرد كه هرگاه امانتي به او بسپرند، آن را ضايع گرداند.
بحار الأنوار
امام حسين(ع) فرمودند :
مَن عَبَدَ اللهَ حَقَّ عِبادَتِهِ آتاهُ اللهُ فَوقَ أمانِيهِ وَ كفايتِهِ
هر كه خدا را، آن‌گونه كه سزاوار اوست، بندگي كند، خداوند بيش از آرزوها و كفايتش به او عطا كند.
بحار الأنوار
رسول خدا (ص) فرمودند :
تَمامُ البِرِّ أن تَعمَلَ فِي السِّرِّ عَمَلَ العَلانِيةِ
كمال نيكوكاري آن است كه در نهان همان‌گونه رفتار كني، كه در آشكارا.
كنزل العمال
رسول خدا (ص) فرمودند :
مِلاك العَمَلِ خَواتيمُهُ
ملاك [ارزيابي] كارها، پايان آن‌هاست
اختصاص
رسول خدا (ص) فرمودند :
أفضَلُ الإيمانِ أن تَعلَمَ أنَّ اللهَ مَعَك حَيثُ ما كنتَ
برترين ايمان آن است كه بداني خداوند همه جا با توست.
كنزل العمال
رسول خدا (ص) فرمودند :
مَن أحَبَّ دُنياهُ أضَرَّ باِخِرَته
هر كس دنيايش را دوست داشته باشد به آخرت خود زيان مي رساند.
جهاد با نفس
امام علي (ع) فرمودند :
لا تَخُن مَن ِ ائتَمَنَك وَ إن خانَك، وَ لا تُذِع سِرَّهُ وَ إن أذاعَ سِرَّك
به كسي كه تو را امين شمرده خيانت مكن، هر چند او به تو خيانت كرده باشد و راز او را فاش مساز، اگر چه او راز تو را فاش ساخته باشد.
بحار الأنوار
امام صادق (ع) فرمودند :
إنَّ مِن حَقِيقَةِ الإيمانِ أن تُؤثِرَ الحَقَّ وَ إن ضَرَّك عَلَي الباطِلِ و إن نَفَعَك
از نشانه‌هاي ايمان حقيقي آن است كه حق را بر باطل ترجيح دهي، هر چند حق به زيان تو و باطل به سود تو باشد.
بحار الأنوار
امام علي (ع) فرمودند :
كفاك أدباً لِنفسِك اجتِنابُ ما تَكرَهُهُ مِن غَيرِك
براي تربيت كردن خود همين بس كه از آنچه در ديگران نمي‌پسندي، دوري كني.
بحار الأنوار
رسول خدا (ص) فرمودند :
ما أعَزَّّّّ اللهُ بجَهل قَطُّ وَ لا أذَلَّ بحِلم قَطُّ
هرگز خداوند كسي را به خاطر ناداني اش عزيز نگردانده و كسي را خاطر بردباري اش ذليل و خوار نكرده است.
جهاد با نفس
امام حسن مجتبي (ع) فرمودند :
قيلَ لَهُ - عَلَيهِ السَّلام - مَا الزُّهد ؟ قالَ : اَلرَّغبَةَ فِي التَّقوي وَالزّهادَةَ فِي الدُّنيا
از آن حضرت سؤال شد : زهد چيست ؟ فرمود : رغبت به تقوي و بي رغبتي به دنيا.
تحف العقول
امام باقر (ع) فرمودند :
قَالَ رَسُول اللهِ (ص): إنَّ اللهَ يُحِبُّ الحَييَّ الحَلِيمَ العَفِيفَ المُتَعَفِّفَ
رسول خدا (ص) فرمودند: خداوند دوست مي دارد كسي را كه با حيا، بردبار، پاكدامن، و باز ايستنده ي از حرام باشد.
جهاد با نفس
امام علي (ع) فرمودند :
الصَّبرُ يُنَاضِلُ الحِدثَانَ وَ الجَزَعُ مِن أعوَانِ الزَّمَانِ
صبر به سوي سختي هاي زمانه تير مي افكند و بي تابي از ياري كنندگان زمانه است.
جهاد با نفس
رسول خدا (ص) فرمودند :
طوُبيَ لِمَن أنفَقَ الفَضلَ مِن مالِهِ و أمسَك الفَضلَ مِن قَولِهِ
خوشا آنكه زيادي دارايي‌اش را انفاق كند و زبانش را از زياده‌گويي نگه‌دارد.
كافي
رسول خدا (ص) فرمودند :
حُسنُ البِشرِ يذهَبُ بِالسَّخِيمَةِ
خوش‌رويي كينه را از بين مي‌برد.
كافي
امام صادق (عليه‌ السلام) فرمودند :
بَكَتِ السَّماءُ عَلَي الحُسَينِ أربَعينَ يَوماً بِالدَّمِ
آسمان چهل روز بر حسين (ع)، خون گريه كرد.
مناقب آل أبي طالب
امام صادق (عليه‌ السلام) فرمودند :
إِذا كانَ يومُ النَّيرُوزِ فاغتَسِل وَ البَس أَنظَفَ ثِيابِك وَ تَطَيب بِأَطيبِ طِيبِك وَ تَكونُ ذلِك اليومَ صَائِماً
چون روز عيد نوروز فرا رسيد، غسل كن، پاكيزه‌ترين جامه‌ي خود را بپوش، با بهترين عطر، خود را خوشبو كن و آن روز را روزه بدار.
وسائل ‏الشيعة
حضرت فاطمه (س) فرمودند :
فَجَعَلَ اللهُ إطاعَتَنا نِظاماً لِلمِلَّةِ و إمامَتَنا أماناً لِلفُرقَةِ
خدا اطاعت از ما را رشتۀ سامان ملت، ‌‌‌‌‌‌‌و امامت ما را مايۀ ايمني از تفرقه قرار داده است.
احتجاج
امام علي (ع) فرمودند :
أولَي الأشياءِأن يتَعَلَّمَها الأحداثُ الأشياءُالَّتِي إذا صاروُارِجالاً إحتاجوا إلَيها
بهترين چيزي كه نوجوانان بايد فراگيرند، چيزهايي است كه در بزرگسالي خود به آنها نياز خواهند داشت.
شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد
امام صادق (ع) فرمودند :
مُجالَسَةُ الصّالِحينَ داعيةٌ إلَي الصَّلاحِ
همنشيني با صالحان، (انسان را) به سوي صلاح رهنمون مي‌شود.
بحارالأنوار
امام صادق (ع) فرمودند :
فَزَكاةُ العَينِ انَّظَرُ‌ بِالعِبَرِ وَالغَضُّ عَنِ الشَّهَواتِ وَ ما يضاهيها
زكات چشم به ديده عبرت نگريستن و چشم پوشي از شهوات و مانند آن است.
مصباح الشريعه
حضرت علي (ع) فرمودند :
الكريمُ مَن صانَ عِرضَهُ بِمالِهِ وَ اللَّئيمُ مَن صانَ مالَهُ بِعِرضِهِ
بزرگوار كسي است كه آبرويش را با مالش حفظ كند و فرومايه كسي است كه مالش را با آبرويش حفظ كند.
غرر الحكم و درر الكلم
حضرت زهرا (س) فرمودند :
مَثَلُ الإمام مَثل الكعبة إذ تُؤتي وَ لا تَأتي
از حضرت فاطمه زهرا (عليها السلام) روايت شده كه رسول خدا فرمودند: امام همچون كعبه است كه بايد به سويش روند، نه آنكه (منتظر باشند تا) او به سوي آنها بيايد.
بحار الانوار
امام مهدي (عج) فرمودند :
أنا بَقيةَ اللهِ في أرضِهِ وَ المُنتَقِم مِن أَعدائِهِ
من ذخيره خدا در روي زمين و انتقام گيرنده از دشمنان او هستم.
تفسير نورالثقلين
امام صادق (ع) فرمودند :
كَفي بالحِلم ناصِراً و قالَ: إذا لَم تَكُن حَليماً فَتَحَلَّم.
بردباري به عنوان ياري كننده كافي است و فرمودند: اگر بردبار نيستي خود را به بردباري واداري.
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
اتَّقوا اللهَ وَ لا يَحسُد بَعضُكُم بَعضا.
از خدا بترسيد و كسي از شما بر ديگري حسد نوَرزد.
جهاد با نفس
امام علي (ع) فرمودند :
الصَّبرُ مِفتاحُ الدَّرك وَ النُّجحُ عُقبَي مَن صَبَرَ.
صبر كليد رسيدن است و كاميابي سرانجام كسي كه صبر مي‌كند.
بحارالأنوار، ج75
امام باقر (ع) فرمودند :
كَفَي بِالنَّدَم تَوبَة.
پشيماني از گناهان براي توبه كفايت مي كند.
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
عَن يَزيدَ الصّائِغِ قالَ: قُلتُ لِاَبي عَبدِاللهِ (ع) : رَجُلٌ عَلَي هذا الاَمرِ اِن حَدَثَ كَذَبَ وَ اِن وَعَدَ اَخلَفَ وَ اِن اَوتُمِنَ خانَ؛ ما مَنزِلَتُهُ؟ قال: هيَ اَدني المنازِل مِن الكُفرِ وَ لَيسَ بِكافِر.
يزيد بن صائغ گويد: به امام جعفر صادق عرض كردم كه : مردي هست كه شيعه است ولي اگر سخن گويد دروغ مي گويد و اگر وعده دهد به وعده اش وفا نمي كند و اگر امينش شمرند خيانت مي كند؛ چنين كسي چه مقام و منزلتي دارد؟ حضرت فرمود: منزلت او نزديكترين منزلها به كفر است ولي كافر نيست.
جهاد با نفس،
امام حسن عسگري فرمودند :
ما أقبَحَ بِالمؤمِن أَن تَكوُن لَه رَغبَة تَذِلَه.
چه زشت است براي مؤمن دلبستگي به چيزي كه او را خوار مي كند.
تحف العقول
امام علي (ع) فرمودند :
إنَّ النَّدمَ عَلَي الشَّرِّ يَدعو إلَي تَركِه
همانا پشيماني از بدي آدمي را به سوي تركِ بدي فرا مي خواند.
جهاد با نفس
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
مَثَلُ أهلِ بَيتي كَمَثَلِ سَفينَهِ نوحٍ مَن رَكِبَها فَقَد نَجي وَ مَن تَخَلَّفَ عَنها فَقَد هَلَكَ
اهل بيت من چون كشتي نوح‌اند؛ هر كه بر آن نشيند نجات يابد و آنكه از آن تخلف كند هلاك گردد.
عيون الاخبار‍‍
امام موسي كاظم (ع) فرمودند :
مَن اَحزَنَ والدَيهِ فَقَد عَقهُما
هر كه پدر و مادر را اندوهگين كند آنان را ناسپاسي كرده
تحف العقول
امام علي (ع) فرمودند :
العُمُرُ الَّذي أعذَرَ الله فِيهِ إلَي ابن ادَمَ سِتُّونَ سَنَه
آن مدّت عمري كه خداوند براي فرزند آدم جاي عذر و بهانه باقي گذارده شست سال است
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
انّ جَارَ الله آمَنَ مَحفُوظ وَ عَدُوه خائِف مَخذُول
پناهنده به خدا آسوده و محفوظ است ، و دشمنش ترسان و بي ياور
تحف العقول
امام صادق (ع) فرمودند :
مَن لَم يَملِك غَضَبَهُ لَم يَملِك عَقلَهُ
كسي كه مالك خشم خود نباشد مالك عقل خود نيست
جهاد با نفس
امام علي (ع) فرمودند :
اَشَّدُ الذّنُوبِ مَا استَهَانَ بِهِ صَاحِبُهُ
سخت ترين گناهان، گناهي است كه انجام دهنده ي آن، آن را ناچيز بشمارد
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
يَقولُ اللهُ عزَّوجل إذا عَصَانِي مَن يَعرفُني سَلَّطتُ عَلَيهِ مَن لَا يَعرفُني
خداوند عزوجل فرمود هرگاه كسي كه مرا مي شناسد نافرماني ام كند كسي را كه مرا نمي شناسد بر او مسلّط مي گردانم
جهاد با نفس
امام علي (ع) فرمودند :
قَلبُ الأحمَق ِ في لِسَانِهِ وَ لِسَانُ العَاقِل ِ في قَلبهِ
قلب شخص نادان در زبان اوست و زبان شخص خردمند در قلب اوست
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
مَن اَرادَ الله بهِ الخَيرَ قَذَفَ في قَلبَهِ حُبَّ الحُسَين وَ حُبَّ زيارتِهِ
كسي كه خدا خير خواه او باشد، محبّت حسين و شوق زيارتش را در دل او مي اندازد
بحارالانوار
حضرت رسول اكرم (ص) فرمودند :
اِنَّ لقَتل الحُسينِ حَرارَةً في قُلوبِ المومِنين لاَتبُردُ اَبَداً
كشته شدن حسين آتشي در دل مومنان در انداخته است كه هرگز سرد نخواهد شد
مستدرك مسائل
امام صادق (ع) فرمودند :
مَا مِن قَبض ٍ وَلا بَسط ٍ إلّا وَلِلّهِ فِيهِ مَشِيئَةٌ وَقَضَاءٌ وَابتِلَاءٌ
هيچ تنگنا و گشايشي نيست، مگر آنكه مشيت و قضا و امتحان الهي در آن نهفته است
اصول كافي
امام صادق (ع) فرمودند :
قَالَ رَسُولُ اللهِ (ص): مَن تَرَكَ مَعصِيَة ً للهِ مَخَافَةَ اللهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أرضَاهُ يَومَ القِيَامَةِ
رسول خدا فرمود: كسي كه معصيت الهي را از خوف خداي تبارك و تعالي ترك كند خداوند او را در روز قيامت خوشنود مي سازد
جهاد با نفس
امام باقر (ع) فرمودند :
من أحَبِّ عِبادِ اللهِ إلَي اللهِ المُحسِنُ التَّوَّابُ
يكي از محبوبترين بندگان خدا در نزد خداوند كسي است كه نيكوكار و بسيار توبه كننده باشد
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
مَا زُويَ الرّفقُ عَن أهل بَيت إلّا زُويَ عَنهُمُ الخَيرُ
سازگاري و مدارا از اهل هيچ خانه اي باز داشته نشده جز اينكه آنان از خير و خوبي محروم و بي بهره گشته است
جهاد با نفس
حضرت رسول اكرم (ص) فرمودند :
إنَّ الدينارَ و الدِّرهَمَ أهلَكَا مَن كان قَبلَكُم و هُما مُهلِكاكُم
همانا دينار و درهم پيشينيان شما را به هلاكت رساند و همين دو نيز هلاك كننده شماست
جهاد با نفس
امام حسين (ع) فرمودند :
فَإني لا أَرَي المَوتَ إلَّا السَّعادَةَ وَ الحَياة مَعَ الظّالِمينَ إلّا بَرماً
به درستي كه من مرگ را جز سعادت نمي بينم و زندگي با ستمكاران را جز محنت نمي دانم
تحف العقول
امام محمد باقر (ع) فرمودند :
مَا عُبدَ اللهُ بشَيءٍ أفضَلَ مِن عِفَّةِ بَطن ٍ وَ فَرج ٍ
خداوند به هيچ عبادتي برتر از رعايت پاكي شكم و پاكي دامن عبادت نشده استي
جهاد با نفس
امام هادي (ع) فرمودند :
الحَسَدُ ماحِقُ الحَسَناة
حسد نيكوييها را نابود سازد
مسند الامام الهادي
امام حسين(ع) فرمودند :
مُجالَسَةِ أهلِ الدِنَاءَة شَر، وَ مُجَالَسَةِ أَهلِ الفُسُوقِ ريبَة
همنشيني با سفلگان و افراد پست ناپسند است و همدمي گناهكاران موجب بدبيني مردم و از دست دادن اعتماد و اعتبار است
بحارالانوار
امام علي (ع) فرمودند :
كَفي بِالاَجَلِ حارِساً
اجل به عنوان نگهبان براي آدمي كافي است
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
مَن أذنَبَ ذَنباً وَ هُوَ ضَاحِكٌ دَخَلَ النَّارَ وَ هُوَ باك
هر كس مرتكب گناهي شود در حالي كه خندان است (در روز قيامت) با چشم گريان به آتش دوزخ در افتد
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
اَلعَدلُ اَحلَي مِنَ الشَّهدِ وِ اَليَنُ مِنَ الزُّبدِ وِ اِطيِبُ ريحاً مِنَ المِسكِ
عدل شيرين تر از عسل و نرم تر از كف و خوشبوتر از مشك است
جهاد با نفس
امام محمد باقر (ع) فرمودند :
إنَّ اللهَ يُبغِضُ الفَاحِشَ المُتَفَحِّشَ
راستي كه خداوند شخص بد زبان بيهوده گوي را دشمن مي دارد
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
ِانَّ الفُحشَ وَ البَذاءَ وَ السَّلاطَةَ مِنَ النِّفاق
همانا دشنام دادن و هرزه گويي و زبان درازي ناشي از نفاق و دورويي است
جهاد با نفس
امام باقر (ع) فرمودند :
لا تَنالُ وَلايَتُنا إلاّ بالعَمَل وَ الوَرَع
كسي به ولايت ما نمي رسد مگر با عمل (شايسته) و دوري از گناه
جهاد با نفس
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
إنَّهُ لا يُدركُ ما عِندَ الله إلّا بطاعَتِهِ
حقيقتاً آنچه (از نعمتها و رضوان) كه در نزد خداوند است جز با طاعت و فرمانبرداري از او بدست نمي آيد
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
مَن طَلَبَ الرِّئَاسَةَ هَلَكَ
كسي كه طالب رياست باشد هلاك مي شود
جهاد با نفس
امام علي (ع) فرمودند :
مَن أخلَصَ النِيةَ تَنَزَّهَ عَنِ الدَّنِيةِ
هر كه نيت خود را خالص گرداند، از پستي دور ماند
غرر الحكم و درر الكلم
امام صادق (ع) فرمودند :
اُصُولُ الكُفر ثَلاثَهٌ الحِرصُ وَ الاِستِكبارُ وَ الحَسَدُ
ريشه هاي كفر سه چيز است: حرص و خود بزرگ بيني و حسد ورزيدن
جهاد با نفس
امام جواد (ع) فرمودند :
المؤمن يحتاج الي توفيق من الله ، و واعظ من نفسه ، و قبول ممن ينصحه
مؤمن نياز دارد به توفيقي از طرف خدا ، و به پندگويي از طرف خودش ، و به پذيرش از كسي كه او را نصيحت كند
تحف العقول
حضرت رسول اكرم (ص) فرمودند :
اَلتّاجِرُ الاَمينُ الصَدوقُ المُسلِم مَعَ الشُّهَداءِ يومَ القيامَة
تاجر درستكار راستگوي مسلمان، روز رستاخيز با شهيدان است
كنز العمال
امام محمد باقر (ع) فرمودند :
رَحِمَ اللهُ عَبداً اِحياءَ العِلمَ
خدا رحمت كند بنده اي را كه علم را زنده مي كند
كافي
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
اَسَدُّ الاَعمال ثَلاثَة ذِكرُ الله عَلي كلِّ حال وَ الاِنصاف من نَفسَك و مُواساةّ الاَخ في المال
استوارترين كارها سه چيز است: ياد خداوند در همه حال، و رعايت انصاف به ضرر خويش و تقسيم مال با برادر ديني
نهج الفصاحه
امام رضا (ع) فرمودند :
أفضَلُ المَالِ مَا وُقِيَ بِهِ العِرضُي.
بهترين مال آن است كه آبرو با آن محفوظ ماند.
بحار الأنوار
امام حسن (ع) فرمودند :
الخَيرُ الَذي لَا شَرَّ فيه ، الشُّكرُ مَع النِعمَة و الصَبرُ عَلي النازلة.
خيري كه هيچ شري در آن نيست ، شكر بر نعمت و صبر بر مصيبت و ناگواري است.
تحف العقول
امام جواد (ع) فرمودند :
عَن اِسماعيلِ بنِ سَهلِ قالَ : كَتَبتُ الي اَبي جَعفر الثّاني (ع) عَلَّمَني شَيئا اِذا قُلتُه كُنتُ مَعَكُم في الدُّنيا وَ الآخِرَة فقا: فَكَتَبَ بِخَطِّه اَعرَفُهُ: اَكثِر مِن تِلاوَةِ اِنّا اَنزَلناهُ و رَطِّب شَفَتَيكَ بِالاستِغفار.
اسماعيل بن سهل گويد: به خدمت امام جواد نوشتم : به من چيزي بياموز كه هر گاه آنرا بگويم در دنيا و آخرت با شما باشم ، حضرت با خط شريف خود كه آنرا ميشناختم نوشت: سوره مباركه انا انزلناه را زياد تلاوت كن و دو لب خود را با گفتن استغفار تر كن (نيروي تازه بخش).
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
مَن ظَلَمَ مَظلِمَة ً اُخِذَ بهَا فِي نَفسِهِ أو فِي مَالِهِ أو فِي وُلدِهِ.
كسي كه ستمي كند به سبب آن ستم، در جانش يا مالش يا فرزندانش به گرفتاري مي افتد.
جهاد با نفس
امام جواد (ع) فرمودند :
ثلاث يبلغن بالعبد رضوان الله تعالي : كثرة الاستغفار ، و لين الجانب ، و كثرة الصدقة.
سه چيز است كه بنده را به رضوان خدا مي رساند : 1 - زيادي استغفار ، 2 - نرمخويي ، 3 - صدقه بسيار دادن.
مستند الامام الجواد
امام صادق (ع) فرمودند :
مَا أقبَحَ بالمُؤمِن أن تَكونَ لَهُ رَغبَةٌ تُذِلُّهُ.
براي مؤمن چقدر زشت است كه ميل و رغبتي داشته باشد كه او را به ذلّت و خواري بكشاند.
جهاد با نفس
امام سجاد(ع) فرمودند :
كثرةُ النُّصحِ يدعو إلي التُّهمَةِ.
نصيحت زياد ، موجب بدبيني مي‌شود.
بحار الأنوار
امام صادق(ع) فرمودند :
رأسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ حُبُّ الدُنيا.
سر هر گناهي دوستي دنياست
جهاد با نفس
امام صادق(ع) فرمودند :
مَن قَرَا القُرآن و هو شابٌّ مُؤمِنٌ ، اختَلَطَ القُرآنُ بلَحمِهِ و دَمِهِ.
هر جواني مؤمني كه قرآن بخواهد، قرآن با گوشت و خون او را در مي آميزد.
الامام صادق (ع)
حضرت رسول اكرم (ص) فرمودند :
اِنَّك لَن تُدِع شَيئاً اَتقَاء اللهُ عَزَّوَجَلّ اِلاّ أعطاك اللهُ خَيراً مِنه.
اگر از ترس خدا از چيزي درگذري، خداوند بهتر از آن را به تو خواهد داد.
مسند احمد
امام علي (ع) فرمودند :
اِتَّقِ الله بَعضَ التُّقي و اِن قَلَّ وَ اجعَل بَينَكَ وَ بَينَ الله سِتراً وَ اِن رَقَّ.
تقواي خدا را پيشه كن تقوايي اگر چه كم و بين خود و خدايت پرده اي قرار ده اگر چه نازك.
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
إنَّ أعجَلَ الشَّـرَّ عُقوبَهً البَغيُ.
راستي كه عقوبت و كيفر ستم از عقوبت هر بديِ ديگر زودتر و با شتاب تر فرا مي رسد.
جهاد با نفس
امام رضا (ع) فرمودند :
خَيرُ مالِ المَرءِ ذَخائِرُ ‌الصَّدَقَةِ.
بهترين مال انسان، اندوخته‌هاي صدقه است.
تنبيه ‌الخواطر
امير المؤمنين (ع) فرمودند :
صِحَّه الجَسَدِ مِن قِلّه الحَسَد
سلامت بدن نشانه كمي حسد است.
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
قالَ اَميرَالمُومِنينَ : اَلايمانُ اَربَعَةُ اَركان اَلرِّضا بِقَضاءِ الله وِ التَّوَكُل عَلَي الله وَ تَفويضِ الاَمرِ اِلَي الله وَ التَّسليم لِاَمرِالله.
اميرالمومنين فرمود: ايمان چهار ركن دارد: خشنودي به قضاي الهي و توكل بر خدا و سپردن امر زندگي به خداوند و تسليم در برابر امر خدا.
جهاد با نفس
حضرت رسول اكرم (ص) فرمودند :
اِنَّ هَذِهِ القُلُوب تَصدأ كما يصدَأ ُالحَديد اِذا أصابَهُ المَاءِي قيلَ: وَما جَلَاؤُها؟ قالَ رسولُ الله (ص): كثرَة ذِكرَ المَوتِ وَ تِلاوَةَ القُرآنِ.
دل ها مانند آهن هنگام رسيدن آب به آن زنگ مي زند، گفتند: صيقل آن چيست؟ آن حضرت فرمود: زيادي ياد مرگ و خواندن قرآن.
كنز العمال
امام صادق (ع) فرمودند :
كانَ اَبي يَقولُ : اَنّه لَيسَ مَن عَبدَ مُومِن اِلّا وَ فِي قَلبِه نوراني نُورُ خيفَة و نُورُ رَجاءي لَو وُزِنَ هذا لَم يَزِد عَلي هذا وَ لَو وُزِنَ هذا لَو يَزِد عَلي هذا.
پدرم مي فرمود: هيچ بنده ي مومني نيست جز اينكه در قلب او دو نور وجود دارد: نور بيم و نور اميدي به گونه اي كه اگر اين با ان و آن با اين سنجيده شود هيچيك بر ديگري زيادتي ندارد.
جهاد با نفس
امام باقر (ع) فرمودند :
مَن قُسِمَ لَهُ الرَّفقُ قَسِمَ لَهُ الإيمانُ
كسي كه برايش مدارا تقسيم شده ايمان براي وي تقسيم گرديده.
جهاد با نفس
حضرت زهرا (س) فرمودند :
جعل الله ... اجتناب القذف حجابا عن اللعنة ، و ترك السرقة إيجابا للعفة
خداي تعالي پرهيز از افترا و دشنام را براي دور شدن از لعنت واجب فرمود و دزدي را منع كرد تا راه عفت پويند.
احتجاج طبرسي
حضرت رسول اكرم (ص) فرمودند :
إياك وَ اللَّجاجَةَ فَإنَّ أوَّلَها جَهلٌ وَ آخِرَها نَدامَةٌ.
از لجاجت بپرهيز كه آغاز آن ناداني و فرجامش پشيماني است.
تحف العقول
امام رضا (ع) فرمودند :
التَّواضُعُ أن تُعطِيَ النّاسَ مَا تُحِبُّ أََََن تُعطاهُ.
تواضع آن است كه آنچه را كه دوست مي داري مردم به تو عطا كنند، تو به مردم عطا كني.
جهاد با نفس
امام رضا (ع) فرمودند :
عَن اَبَائه عَن اَميرالمومنينَ اَنه قالَ : تَعَطَّروا بِالاِستِغفارِ لَاتَفضَحَنَّكُم رَوائِحُ الذُّنوبِ.
از پدر بزرگوارش روايت فرمود كه: اميرالمومنين فرموده اند : بوسيله ي استغفار خود را خوشبو كنيد ، مبادا بوي بد گناهان شما را رسوا كند.
جهاد با نفس
حضرت رسول اكرم (ص) فرمودند :
يهرمُ اِبنَ آدَمُ وَ يشِبُ مَعَهُ اثنَتَانِ: الحِرصُ عَلَي المَالِ وَ الحِرصُ عَلَي العُمر.
آدميزاد پير مي شود و دو چيز از او جوان مي شود: حرص مال و حرص عمر.
كنز العمال
امام صادق (ع) فرمودند :
قِيلَ لِاَمِيرالمُومِنينَ مَا الزُّهدُ فِي الدُّنيا؟ قَالَ : تَنَكّب حَرَامهَا.
از امير المومنين پرسيده شد كه : زهد در دنيا چيست؟ فرمود: اعراض و دوري كردن از حرام خدا.
جهاد با نفس
امام صادق (ع) فرمودند :
إنَّ سُوءَ الخُلُق لَيُفسِدُ العَمَلَ كَما يُفسِدُ الخَلُّ العَسَلَ .
راستي كه بداخلاقي عمل را تباه مي كند همچنانكه سركه عسل را فاسد مي سازد.
جهاد با نفس
امام سجاد (ع) فرمودند :
رَأيتُ الخَيرَ كلَّهُ قَد اجتَمَعَ في قَطعِ الطَّمَعِ عَمّا في أيدي ‌النّاسِ.
همۀ خوبيها را در بريدن طمع از آنچه در دست مردم است ديدم.
بحارالأنوار
حضرت رسول اكرم (ص) فرمودند :
اِنَّ أوسَطَ عَرَي الاَيمانُ أن تُحِبُّ فِي اللهِ وَ تَبغُضُ فِي اللهِ.
بالاترين دستاويزهاي ايمان اين است كه كسي را براي خدا دوست داري و كسي را براي خدا دشمن داري.
مسند احمد
امام رضا (ع) فرمودند :
اَحسِنِ الظَّنَّ بِالله فاِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَل يَقولُ : اَنَا عِندَ ظَنِّ عَبدي بِي فَلا يَظُنَّ بي الّا خَيراً.
گمان نيكو به خداوند داشته باش زيرا خداوند عز و جل مي فرمايد: من در نزد گمان بنده ام حاضرم پس بنده ام جز گمان خير به من نداشته باش.
جهاد با نفس
حضرت رسول اكرم (ص) فرمودند :
اَلا لا يمنَعنَ اَحَدُكم مَخَافَة النَّاس اَن يقُولُ الحَقَّ اِذا رَآه.
كسي كه سخن حقي مي داند نبايد از بيم مردم از گفتن آن خودداري كند.
مسند احمد
حضرت معصومه (س) فرمودند :
عَن فَاطِمَةُ بِنتَ مذوسَي بن ر جَعفَر (ع)... عَن فَاطِمَةَ بِنت ِرَسُول ِاللّهِ صَلَّي اللّه عَلَيه ِوَ آلِهِ وِ سَلَّمَ ، قَالَت: قَالَ رَسُولُ اللّه ِصَلَّي اللّه ِعَلَيه ِوَ آلِه ِوَ سَلَّمَ : «ألا مَن ماتَ عَلي حُبِّ آل ِمُحَمَّد ماتَ شَهِيداً.
فاطمه معصومه(س)، از دختر امام صادق (ع) روايتي نقل مي كند كه سلسله سندش به حضرت فاطمه زهرا(س)مي رسد كه آن حضرت مي فرمايد: حضرت رسول اكرم (ص) فرمود: «آگاه باشيد! هركس با محبّت آل محمّد بميرد شهيد از دنيا رفته است.
عوالم العلوم
امام علي (ع) فرمودند :
إنَّ المِسكين رَسولُ اللهِ، فَمَن مَنِعَهُ فَقَد مَنَع اللهُ ، و مَن أعطاءُ فَقَد اَعطي الله.
مستمند فرستاده خدا است . كسيكه از او دريغ دارد از خدا دريغ داشته و كسيكه به او عطا و بخشش كند بخدا عطا كرده.
نهج البلاغة
امام علي (ع) فرمودند :
إن‎‏َّ هذِِهِ القُلوبَ تَمَلُّ‏‏‎ُّ كما تَمَلُّ الأبدانُ فَابتَغوا لَها طَرائِفَ الحِكمِ.
دلها مانند بدنها خسته مي‌شوند پس (براي رفع خستگي آنها) حكمتهاي تازه بجوييد.
نهج البلاغة
امام صادق (ع) فرمودند :
ِالبذاء من الجفاء و الجفاء في النار .
زشت گفتاري ناشي از ستمكاري و ستمكاري در آتش است.
جهاد النفس
امام صادق (ع) فرمودند :
ِانّ فِي السَّماءِ مَلَكَينِ مُوكَلَينِ باِلعِبادِ فَمَن تَواضَعَ للهِ رَفَعاه وَ مَن تَكّبَرَ وَضَعاهُ.
همانا در آسمان دو فرشته اند كه بر بندگان گمارده شده اند پس هر كه براي خدا فروتني كند بالايش مي برند و هر كه تكبر ورزد فرودش آورند.
جهاد النفس
امام صادق (ع) فرمودند :
اَفضَل العِبادَة العَفَافُ .
برترين عبادت پاكدامني است .
جهاد النفس
امام صادق (ع) فرمودند :
إنَّ سُوءَ الخُلُق لِيُفسِدَ الايمانَ كَما يُفسِدُ الخَلُّ العَسَلَ.
به راستي كه بد اخلاقي ايمان را تباه مي كند همچنانكه سركه عسل را فاسد مي كند .
جهاد النفس
امام محمد باقر (ع) فرمودند :
مَا حَسَنَةُ الدُّنيا إلّا صِلَةُ الإخوانِ وَالمَعارِفِ.
خوبي دنيا جز در پيوند با برادران و آشنايان نيست.
بحار الأنوار
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
اِنَّ أحَبَّ الأعمالُ اِلَي الله (عَزَّوَجَلَّ) اَلصلاةُ وَ البـِرُ وَ الجَهاد.
همانا، محبوبترين اعمال در نزد خداوند عزوجل، نماز، نيكي كردن و جهاد در راه خداست.
وسائل الشيعه
امام علي (ع) فرمودند :
الظَفَرَ بالحَزمِ ، وَ الحَزمِ بِاجالَه الرَايَ، وَ الرَاي بتَحصينِ الاَسرارِ .
پيروزي در پرتو تدبير و احتياط است و تدبير و احتياط به تفكر است و تفكر صحيح به نگهداري اسرار است.
نهج البلاغه
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
اَجرأكم عَلي قَسَمُ الجِّدَ اَجرأكم عَلي النّار.
هر كس از شما در خوردن قسم جدي تر است به جهنم نزديكتر است.
كنز العمال
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :
الرَّفقُ يُمنٌ وَ الخُرقُ شُؤمٌ .
مدارا نمودن مايه ي بركت و درشتي كردن مايه ي شومي است .
جهاد النفس
امام صادق (ع) فرمودند :
لا ينبَغي لِلمُؤمِنِ أن يجلِسَ مَجلِساً يعصَي اللهُ فيهِ وَ لا يقدِرُ عَليَ تَغييرِهِ.
سزاوار نيست مؤمن در مجلسي بنشيند كه در آن معصيت خدا مي‌شود و او نمي‌تواند آن وضع را تغيير دهد.
بحارالأنوار
امام سجّاد (ع) فرمودند :
مَن عَمِلَ بما افتَرَضَ اللهُ عَلَيهِ فَهُوَ مِن اَعبَدِ النَّاس .
كسي كه به آنچه كه خداوند بر او واجب ساخته عمل كند، از عابد ترين مردمان است .
جهاد النفس
امام محمد باقر (ع) فرمودند :
اَوشَك دَعوَهُ و اَسرَعُ اِجابَه دُعاءَ المَرءِ لِاَخيهِ بِظَهرِ الغَيبِ .
دعاي انسان پشت سر برادر ديني اش ، نزديكترين و سريعترين دعا به اجابت است .
كافي
حضرت رسول اكرم (ص) فرمودند :
اِذا أرادَت أَمراً فَعَلَيك بــِالتَؤُدَة حَتّي يريك اللهُ مِنهُ المَخرج.
وقتي خواستي كاري را انجام دهي، تأمل كن تا خدا راه آن را به تو نشان دهد.
كنز العمال
امام حسن عسگري (ع) فرمودند :
بئس العبد عبد يكون ذا وجهين و ذا لسانين، يطري أخاه شاهدا، و يأكله غائبا، إن أعطي حسده، و إن ابتلي خانه .
چه بد است آن بنده خدا كه دورو و دو زبان است. در حضور برادرش او را مي ستايد و در غياب او بدگوئيش مي كند. اگر عطايي به برادرش رسد حسد برد، و اگر گرفتار گردد او را وانهد.
تحف العقول
امام علي (ع) فرمودند :
لَا شَفيعَ اَنجَحُ مِنَ التَّوبَه .
هيچ شفاعت كننده اي پيروزمندتر از توبه نيست.
جهاد النفس
امام علي (ع) فرمودند :
ليس من العدل القضاء علي الثقه بالظن .
داوري در حق افراد مورد اطمينان با تكيه بر گمان از عدالت دور است.
نهج البلاغه
حضرت مهدي (عج) فرمودند :
ما ارغم انف الشيطان بشي ء مثل الصلاة فصلها و ارغم انف الشيطان .
هيچ چيز مثل نماز بيني شيطان را به خاك نمي مالد و او را خوار نمي كند، پس نماز بخوان و بيني شيطان را به خاك بمال.
بحار الانوار
حضرت مهدي (عج) فرمودند :
ان استرشدت أرشدت ، و ان طلبت وجدت .
اگر خواستار رشد و كمال معنوي باشي هدايت مي شوي ، و اگر طلب كني مي يابي .
بحارالأنوار
امام محمد باقر (ع) فرمودند :
من حسنت نيته ، زيد في رزقه .
هر كه خوش نيت باشد ، روزي اش افزايش مي يابد .
بحارالانوار
حضرت زهرا (س) فرمودند :
ما يصنع الصائم بصيامه اذا لم يصن لسانه و سمعه و بصره و جوارحه.
روزه‏ داري كه زبان و گوش و چشم و جوارح خود را حفظ نكرده، روزه ‏اش به چه كارش خواهد آمد.
بحار الانوار
امام حسين (ع) فرمودند :
ياك و ما تعتذر منه ، فإن المؤمن لا يسيء و لا يعتذر، و المنافق كل يوم يسيء و يعتذر
حذر كن از مواردي كه بايد عذرخواهي كني ، زيرا مؤمن نه كار زشتي انجام مي دهد و نه به عذرخواهي مي پردازد، اما منافق همه روزه بدي مي كند، و به عذرخواهي مي پردازد.
بحار الانوار
حضرت رسول اكرم (ص) فرمودند :
احب الاعمال الي الله أدومها وان قل .
بهترين كارها در پيش خدا كاريست كه دوام آن بيشتر است ، اگر چه اندك باشد.
صحيح مسلم
حضرت علي (ع) فرمودند :
الحَذَر الحَذَر فَوالله لَقَد سَتَر ، حَتّي كَاّنَه قَد غَفَر .
بترس [از خدا] بترس، به خدا سوگند آنقدر پرده پوشي كرده كه گوئي آمرزيده است.
نهج البلاغه
حضرت فاطمه (س) فرمودند :
جعل الله ... الزكاة تزكية للنفس و نماء في الرزق ، و الصيام تثبيتا للاخلاص
خداي تعالي زكات را مايه پاكي جان و فزوني روزي ، و روزه را براي پابرجايي اخلاص قرار داد .
احتجاج طبرسي
امام علي (ع) فرمودند :
طوبي لمن ذكر المعاد ، و عمل للحساب ، وقنع بالكفاف ، و رضي عن الله
خوشا به حال كسيكه بياد معاد باشد . و براي روز حساب عمل كند و بمقدار كفايت قناعت نمايد . و از خدا راضي باشد.
نهج البلاغه
امام حسن (ع) فرمودند :
ان لكل صائم عند فطوره دعوة مستجابة فاذا كان اول لقمة فقل : بسم الله اللهم ياواسع المغفرة اغفر لي .
هر روزه داري هنگام افطار يك دعاي اجابت شده دارد . پس در اولين لقمه افطار بگو: به نام خدا ، اي خدايي كه آمرزش تو فراگير و وسيع است ، مرا ببخش .
اقبال الاعمال
امام رضا (ع) فرمودند :
انما امروا بالصوم لكي يعرفوا الم الجوع و العطش فيستد لوا علي فقر الاخر.
مردم به انجام روزه امر شده‏اند تا درد گرسنگي و تشنگي را بفهمند و به واسطه آن فقر و بيچارگي آخرت را بيابند.
رسول اكرم (ص) فرمودند :
ان الله تعالي يحب السهل الطلیق
خداوند شخص آسانگير نرمخو را دوست دارد .
كنز العمال
امام محمد باقر (ع) فرمودند :
ان الله عزوجل يحب المداعب في الجماعه بلا رفث
خداوند عزوجل كسي را كه در ميان جمع ، بدون ناسزاگويي شوخي كند ، دوست دارد .
كافي
حضرت زهرا (س) فرمودند :
من أصعد إلي الله خالص عبادته، أهبط الله عزوجل إليه أفضل مصلحته.
پاداش خوشرويي در برابر مؤمن بهشت است و خوشرويي با دشمن ستيزه جو، انسان را از عذاب آتش باز مي دارد.
بحار الانوار
امام محمد باقر (ع) فرمودند :
ما شيب شي ء بشي ء احسن من حلم بعلم
چيزي با چيزي نياميخته است كه بهتر از حلم با علم باشد.
بحارالانوار ، دار احياء التراث العربي
رسول اكرم (ص) فرمودند :
ان اعجل الطاعة ثوابا صلة الرحم.
ثواب نيكي با خويشاوندان را از همه كارهاي نيك زودتر ميدهند.
الكافي
امام موسي كاظم (ع) فرمودند :
فطرك اخاك الصائم خير من صيامك.
افطاري دادن به برادر روزه دارت از گرفتن روزه بهتر است.
الكافي
رسول اكرم (ص) فرمودند :
ان احب عباد الله الي الله أنصحهم لعباده.
بدرستي كه محبوبترين بندگان خدا نزد وي كسي است كه با بندگان او دلسوزتر و مهربانتر باشد.
نهج الفصاحه
امام موسي كاظم (ع) فرمودند :
التودد الي الناس نصف العقل
مهرورزي و دوستي با مردم ، نصف عقل است.
تحف العقول
حضرت رسول اکرم (ع) فرمودند :
اذا أرادَ الله بِعَبد خَیراً فقهه فی الدین وَ زَهده فی الدُنیا وبَصره عُیوبه.
وقتي خداوند براي بنده اي نيكي خواهد ، وي را در كار دين دانا و به دنيا بي اعتنا سازد و عيوب وي را بدو بنماياند.
کنز الاعمال ، جلد 10، صفحه 137
امام هادی (ع) فرمودند :
أقبل علی شأنک، فإن کثرة الملق یهجم علی الظنة، و اذا حللت من أخیک فی محل الثقة فاعدل عن الملق الی حسن النیة.
از اين كار خودداري كن كه تملق بسيار، بدگماني به بار آورد و اگر برادر مؤمنت مورد اعتماد تو واقع شد، از تملق او دست بردار و حسن نيت نشان ده.
مسند الامام الهادی ، ص 302
امیر المؤمنین(ع) فرمودند :
کُلَ مُقتَصَر عَلَیهِ کاف.
هر مقداري كه بتوان بر آن اكتفا نمود كافي است.
جهاد النفس ح 635
امام محمد باقر (ع) فرمودند :
اعرف الموده فی قلب اخیک بما له فی قلبک.
دوستي قلبي برادرت را از اندازه دوستي قلبي خودت نسبت به او بفهم.
تحف العقول ، ص 304
رسول اکرم (ص) فرمودند :
آفَهُ الحَسَب الاِفتِخَارُ وَ العُجبُ.
آفت شرافت و بزرگي ، به خود نازيدن و خود بزرگ بيني است.
جهاد النفس ح 709
امام حسن عسکری (ع) فرمودند :
بسم الله الرحمن الرحیم أقرب الی اسم الله الأعظم من سواد العین الی بیاضها.
نسبت بسم الله الرحمن الرحيم به اسم اعظم خدا ، از سياهي چشم به سفيديش نزديكتر است.
تحف العقول - ص 517
رسول اکرم (ص) فرمودند :
اتقوا فراسة المؤمن فَإنه ینظر بنور الله.
از فراست مؤمن بترسيد كه چيزها را با نور خدا مي نگرد.
سنن ترمذی ، کتاب تفسیر القرآن ، ح 3052
امام جواد (ع) فرمودند :
ثَلاثَ مَن کن فیهِ لَم یندَم: تَرک العَجلَة وَ المَشوِرَة وَ التَوَکلِ عَلی اللهِ عِندَ العِزَم.
سه چيز است كه هر كس آن را مراعات كند، پشميان نگردد: 1. اجتناب از عجله 2. مشورت كردن 3. توكل بر خدا در هنگام تصميم گيري.
مسندالامام الجواد ص 247
رسول اکرم (ص) فرمودند :
مَا قَلَّ وَ کَفَی خَیرٌ مِمّا کَثُرَ وَ ألهَی.
آنچه اندك باشد و كفايت كند، از آنچه كه فراوان باشد و [آدمي را به خود] مشغول سازد بهتر است.
جهاد النفس ح 631
امام صادق (ع) فرمودند :
مَن تَعَصَّبَ أو تُعُصِّبَ لَهُ فَقَد خَلَعَ ربقَهَ الإیمانَ مِن عُنُقِهِ.
كسي كه از چيزي ترفداري مصرّانه و نابجا كند يا اينكه از جانب ديگران به نفع او طرفداري نابجا شود ( و او خشنود باشد ) محققاً كه ريسمان ايمان را از گردن خويش باز كرده است.
جهاد النفس ح 558
امام صادق (ع) فرمودند :
سِتَّهٌ لَا تَکوُنُ فِی المُؤمِن العُشرُ وَ النَّکَدُ وَ اللَّجَاجَه وَ الکَذِبُ وَ الحَسَدُ وَ البَغیُ.
شش چيز در مورد مومن وجود ندارد : دشواري(بدخويي) و كم خيري و لجاجت و سرسختي و دروغگويي و حسد ورزيدن و ستم كردن.
جهاد النفس ح 496
امام هادی(ع) فرمودند :
العقوق یعقب القلة و یؤدی الی الذلة.
نارضايتي پدر و مادر ، كم تواني را به دنبال دارد و آدمي را به ذلت مي كشاند.
مسند الامام الهادی ، ص 303
امام هادی(ع) فرمودند :
التواضع أن تعطی الناس ما تحب أن تعطاه.
فروتني در آن است كه با مردم چنان كني كه دوست داري با تو چنان باشند.
المحجة البیضاء ، ج 5 ، ص 225
امام باقر (ع) فرمودند :
من حسنت نیته ، زید فی رزقه.
هر كه خوش نيت باشد ، روزي اش افزايش مي يابد.
بحارالانوار ، دار احیاء التراث العربی ، ج 75 ، ص 175
امام حسین (ع) فرمودند :
لا یکمل العقل إلا باتباع الحق.
عقل كامل نمي شود مگر با پيروي از حق.
بحار الانوار، ج 78، ص 127
امام باقر (ع) فرمودند :
کَفَی بالنَّدَم تَوبَهً.
پشيماني از گناه براي توبه كافي است.
جهاد النفس ح 770
امام صادق (ع) فرمودند :
قالَ رَجُلٌ لِلنَّبی (ص):یا رَسُولَ اللهِ عَلِّمنی. فَقالَ : إذهَب فَلا تَغضَب.
مردي به پيامبر اكرم(ص) عرض كرد:اي رسول خدا چيزي به من بياموز، حضرت فرمود: برو و خشمگين مشو.
جهاد النفس ح 524
امام صادق (ع) فرمودند :
إنَّ المُومِنَ یَغبطُ وَ لا یَحسُدُ وَ المُنافِقُ یَحسُدُ وَ لا یَغبطُ.
همانا مومن غبطه مي خورد ولي حسد نمي ورزد و منافق حسد مي ورزد ولي غبطه نمي خورد.
جهاد النفس ح 547
امام صادق (ع) فرمودند :
مَن کَفَّ غَضَبَهُ سَتَرَ اللهُ عَورَتَهُ.
كسي كه جلوي خشمش را بگيرد خداوند نقصها و كاستي هاي او را مي پوشاند.
جهاد النفس ح 528
پیامبراکرم (ص) فرمودند :
احب الاعمال الی الله الصلاة لوقتها ثم بر الوالدین ثم الجهاد فی سبیل الله.
بهترين كارها در نزد خدا نماز به وقت است ، آنگاه نيكي به پدر و مادر ، آنگاه جنگ در راه خدا.
کنز العمال ، ج 7 ، ص 285 ، ح 18897
امام موسی کاظم(ع) فرمودند :
قله المنطق حکم عظیم ، فعلیکم بالصمت فانه دعه حسنه و قله وزر و خفه من الذنوب.
كم گويي ، حكمت بزرگي است ، بر شما باد به خموشي كه آسايش نيكو و سبكباري و سبب تخفيف گناه است.
بحاالانوار ، ج 78 ، ص 321
امام صادق (ع) فرمودند :
إنَ اللهَ رَفیقٌ یُحِبُّ الرّفقَ و یُعینُ عَلَیهِ.
با خداوند اهل مدارا است و مدارا را دوست دارد و (آدمي را) بر مدارا ياري مي كند.
جهاد النفس ح 281
امام جواد (ع) فرمودند :
القصد الی الله تعالی بالقلوب أبلغ من إتعاب الجوارح بالأعمال.
با دلها به سوي خداوند متعال آهنگ نمودن، رساتر از به زحمت انداختن اعضا با اعمال است.
مسند الامام الجواد ، ص 244
امام صادق(ع) فرمودند :
لا یَدخُلُ الجَنَّهَ مَن فِی قَلبهِ مِثقالَ ذَرَّهٍ مِن کِبر.
كسي كه در قلبش به اندازه ذره اي كبر و خود بزرگ بيني باشد به بهشت وارد نمي شود.
جهاد النفس ح 569
امام صادق(ع) فرمودند :
أکمل الناس عقلا أحسنهم خلقا.
عاقل ترين مردم خوش خلق ترين آنهاست.
اصول کافی ، ج 1 ، ص 27
امام جواد(ع) فرمودند :
الإصرار علی الذنب أمن لمکر الله و لا یأمن مکر الله الا القوم الخاسرون.
اصرار بر گناه آسودگي از مكر خداست ، و از مكر خدا آسوده نباشد جز مردمي زيانكار.
تحف العقول ، ص 480
امام سجّاد (ع) فرمودند :
مَن عَمِلَ بما افتَرَضَ اللهُ عَلَیهِ فَهُوَ مِن خَیر النَّاس.
كسي كه به آنچه خداوند بر او واجب ساخته عمل كند از بهترين مردمان است.
جهاد النفس ح 237
امام صادق(ع) فرمودند :
آفَةُ الدِّینِ الحَسَدُ وَ العُجبُ وَ الفَخرُ.
آفت دينداري حسد و خودبيني و فخر فروشي است.
جهاد النفس ح 545
امام جواد(ع) فرمودند :
ثلاث من کن فیه لم یندم : ترک العجلة ، و المشورة ، و التوکل علی الله عند العزم.
سه چيز است كه هر كس آن را مراعات كند ، پشميان نگردد : 1 - اجتناب از عجله ، 2 - مشورت كردن ، 3 - و توكل بر خدا در هنگام تصميم گيري.
مسند الامام الجواد ، ص 247
امام صادق(ع) فرمودند :
لَایَنفَعُ اجتِهادٌ لَا وَرَعَ فیه.
كوششي كه پارسايي در آن رعايت نشود سودي نخواهد داشت.
جهاد النفس ح 187
امام صادق(ع) فرمودند :
اصولُ الکُفرِ ثَلاثَهٌ الحِرصُ وَ الاِستِکبارُ وَ الحَسَدُ.
ريشه هاي كفر سه چيز است:حرص و بزرگ منشي نمودن و حسد ورزيدن.
جهاد النفس ح 550
امام صادق(ع) فرمودند :
مَن اَصلَحَ فیما بَینَهُ وَ بَینَ اللهِ اَصلَحَ اللهُ ما بَینَهُ و بَینَ النَّاسِ.
كسي كه بين خود و خدايش را اصلاح كند خداوند بين او و مردم را اصلاح مي كند.
جهاد النفس ح 355
امام حسن(ع) فرمودند :
لایغش العاقل من استنصحه.
خردمند به كسي كه از او نصيحت مي خواهد، خيانت نمي كند.
تحف العقول ص ۱۶۶
امام جواد(ع) فرمودند :
الثقة بالله ثمن لکل غال و ُسلّم الى کل عال.
اعتماد به خدا بهاي هر چيز گرانبها است و نردباني به سوي هر بلندايي.
بحارالانوار ، ج ۵ ص۱۴
امام رضا(ع) فرمودند :
ان الایمان افضل من الاسلام بدرجة, والتقـوى افضـل مـن الایمان بدرجة و لم یعط بنوآدم افضل من الیقین.
ايمان يك درجه بالاتر از اسلام است, و تقوا يك درجه بالاتر از ايمان است و به فـرزنـد آدم چيزي بـالاتـر از يقيـن داده نشده است.
تحف العقول ، ص 445
امام حسن عسکری(ع) فرمودند :
من لم یتّق وجوه الناس لم یتّق الله.
آن كه از مردم پروا نكند، از خدا نيز پروا نمي كند.
بحارالانوار ، ج۷۱ ، ص ۳۳۶
امام صادق(ع) فرمودند :
عبدٍ مُومن الّا وَ فی قَلبهِ نُورانِ نورُ خیفَةٍ و نُورُ رَجاء.
هيچ بنده مومني نيست جز اينكه در قلب او دو نور وجود دارد: نور بيم و نور اميد.
جهادالنفس ، ح 104
امام علی(ع) فرمودند :
الغنى الاکبر الیأس عما فى ایدى الناس.
بي اعتنائي و اميد نداشتن بدانچه در دست مردم است بزرگترين توانگري است.
نهج البلاغه
امام رضا(ع) فرمودند :
أحسن الناس إیماناً أحسنهم خلقاً و ألطفهم باَهله، و اَنا اَلطفکم باَهلى.
نيكوترين مردم از نظر ايمان، خوش خلق‌ترين و با لطفترين آنها نسبت به اهل خويش است.
عیون اخبار الرضا 2 ، 38
پیامبراکرم (ص) فرمودند :
اِذا رَاَیتُم الرَّجُل لایُبالی ما قال و لا ما قِیلَ لَهُ فَهُوَ شِرکُ الشَّیطان.
هرگاه ديديد كه مردي باكي ندارد كه چه مي گويد و چه درباره اش گفته مي شود،چنين كسي شريك شيطان است.
جهادالنفس ،ح687
امام علی(ع) فرمودند :
عَلیکم بِالدِرایات لا بالرّوایات.
برشما باد به فهميدن، نه نقل كردن.
میزان الحکمه ،ح ۳۳۵۵
امام علی(ع) فرمودند :
لا یکون الصدیق صدیقا حتى یحفظ اخاه فى ثلاث:فى نکبته و غیبته و وفاته.
دوست اگر در سه مورد دوستش را حمايت نكند دوست نيست:در شدت و گرفتاري او ، در غيبت وي و پس از مرگش.
نهج البلاغه
امام صادق(ع) فرمودند :
کُونُو دُعاةً للنّاسِ بِغَیر اَلسِنَتِکُم لِیَرُوا منکُم الوَرَع و الاِجتهادَ و الصَّلاة و الخیر فَانَّ ذلکَ داعیةٌ.
مردم را با غير زبانتان بخوانيد تا از شما پارسايي و كوشش و نماز و خوبي را ببينند زيرا اين امور آنان را به سوي حق فرا مي خواند.
جهادالنفس ، ح ‏195
امام جواد(ع) فرمودند :
عِزُّ المُؤمِنِ غِناهُ عَنِ النَّاسِ.
عزّت مؤمن در بي‏نيازي او از مردم است.
بحارالأنوار ، ج 75 ، ص 109 ، ح ‏12
امام موسی کاظم (ع) فرمودند :
مَنِ استَوى‏ یوماهُ فَهُوَ مَغبُونٌ
هر كسي كه دو روزش مساوي باشد (و روز بعد بهتر از روز قبل نباشد) مغبون است.
بحار الانوار ، ج 78 ، ص326
امام باقر (ع) فرمودند :
جَاهِد هَوَاكَ كَمَا تُجَاهِدُ عَدُوَّك.
با هواي نفساني خود مبارزه كن همانگونه كه با دشمنت مبارزه مي كني.
جهاد با نفس
امام رضا (ع) فرمودند :
لاتنظروا إلی کثرة صلاتهم و صومهم و کثرة الحجّ و المعروف و طنطنتهم باللیل و لکن انظروا إلی صدق الحدیث و أداء الأمانة.
به بسياري نماز و روزه و زيادي حجّ و احسان و زمزمه‌شان در شب منگريد بلكه به راستي سخن و امانت داريشان بنگريد.
عیون اخبار الرضا 2 ، ص 51
امام جواد (ع) فرمودند :
مَن لَم یعرف المَواردَ اَعیتُهُ المَصادِرُ
كسي كه راه ورود به كاري را نشناسد، راه برون شدن از آن درمانده اش مي كند.
بحارالانوار ، ج ۶۸ ، ص ۳۴۱
امام صادق (ع) فرمودند :
ایاکم والنّظرة فانّها تزرَع فی القلب الشَهوَة وکفى بها لِصاحبها فِتنَة.
از نگاه [ناپاك] بپرهيزيد كه چنين نگاهي تخم شهوت را در دل مي‌كارد و ‏همين براي فتنه‌ي صاحب آن دل بس است.
تحف ‏العقول صفحه 305
حضرت فاطمه (س) فرمودند :
اَزهَدُ الناسِ مَن تَرَکَ الحَرام ، اَشَدُّ الناسِ اِجتهاداً مَن تَرکَ الذُّنوب
زاهد ترين مردم كسي است كه حرام را وانهد ، كوشاترين مردم تارك گناهان است.
تحف العقول ، ص 519
امام علی (ع) فرمودند :
مَن لَم یُنجهِ الصَّبرُ أهلَکَهُ الجَزَعُ
كسي كه صبر وي را نجات نبخشد، جزع و بي تابي وي را از پاي در مي آورد.
جهادالنفس ، ح 252
امام جواد (ع) فرمودند :
غنى المومن غناهُ عن الناس
توانگري مومن در بي نيازي از مردم است.
بحارالانوار ، ج ۷۸ ، ص ۳۶۴
امام علی (ع) فرمودند :
مَن حاسَبَ نفسَهُ وَقَفَ علی عُیُوبِهِ
هر كس به حساب نفس خود رسيدگي كند به عيبهايش آگاه مي شود.
شرح غررالحکم ، ج 5 ، ص 299
امام علی (ع) فرمودند :
مِنَ الخُرقِ المعاجَلَةُ قَبلَ الإمکانِ و الاَناةٌ بعدَ الفُرصةِ
شتاب كردن در كاري پيش از بدست آوردن توانايي و سستي كردن بعد از به دست آوردن فرصت از ناداني است.
جهادالنفس ، ح 829
پیامبر اکرم (ص) فرمودند :
لَئِن یَهدِی اللهُ بِکَ رَجُلاً واحِداً خَیرٌ لَکَ مِنَ الدُّنیا وَ ما فِیها
اگر خداوند بوسيله تو يك نفر را هدايت كند براي تو بهتر است از دنيا و هر آنچه در آن است.
بحارالانوار ، ج 2 ، ص 2
امام جعفر صادق (ع) فرمودند :
مَـن سَـرَّتـهُ حَسَـنَـتُـهُ وَ سَـاءَتـهُ سَیِِّـئَـتُـهُ فَـهُـوَ مُـؤمِـنًٌ
كسي كه نيكو كاري اش او را شادمان كند و بدي اش وي را بد حال گرداند چنين كسي مومن است.
جهادالنفس ، ح 765
امام محمد باقر (ع) فرمودند :
ان الله عزوجل یحب المداعب فی الجماعه بلا رفث
خداوند عزوجل كسي را كه در ميان جمع ، بدون ناسزاگويي شوخي كند ، دوست دارد.
کافی ، ج 2 ، ص 663
حضرت زهرا (س) فرمودند :
فجعل الله الایمان تطهیرا لکم من الشرک ، و الصلاة تنزیها لکم عن الکبر
خداي تعالي ايمان را براي پاكيزگي از شرك قرار داد ، و نماز را براي دوري از تكبر و خودخواهي.
احتجاج طبرسی ، ج 1 ، ص 258
پیامبر اکرم (ص) فرمودند :
الجلیس الصالح خیر من الوحدة و الوحدة خیر من جلیس السوء
همنشين خوب بهتر از تنهايي است و تنهايي بهتر از همنشين بد
الامالى طوسى ، ص ۵۳۶
پیامبر اکرم (ص) فرمودند :
من عَبَد الله حق عبادته آتاه الله فوق امانیه و کفایته
هر كه خدا را، آنگونه كه سزاوار اوست، بندگي كند، خداوند بيش ازآرزوها و كفايتش به او عطا مي كند.
بحارالانوار ، ج ۷۱ ، ص ۱۸۳
پیامبر اکرم (ص) فرمودند :
فاطمه بضعه منی فمن آذاهـا فـقـد اذانی و من احبـها فـقـد احبنی
فاطمه پاره وجود من است، هر كه او را بيازارد مرا آزار داده و هر كه او را خوشحال كند مرا خوشحال كرده است.
بحارالانوار ، ج 43 ، ص 29
امام باقر (ع) فرمودند :
مَن کَفَّ غَضَبَهُ عن النّاس کَفَّ اللهُ عنهُ عَذابَ یومَ القِیامة
كسي كه خشمش را از مردمان باز دارد خداوند نيز در روز قيامت عذابش را از او باز مي دارد.
جهادالنفس ، ح 532
پیامبر اکرم (ص) فرمودند :
اعظم الناس قدرا من ترک مالا یعنیه
ارجمندترين مردم كسي است كه آن چه را كه برايش سودي ندارد رها كند.
الامالى صدوق ، ص ۷۳
امام رضا (ع) فرمودند :
لیس منّا مَن ترک دنیاه لدینه و دینه لدنیاه
از ما نيست آن كه دنياي خود را براي دينش و دين خود را براي دنيايش ترك گويد.
بحارالانوار ، ج ۷۸ ، ص۳۴۶
امام صادق (ع) فرمودند :
انَّ أبغَضَ خلقِ اللهِ عبدٌ أتقی الناسُ لسانَهُ.
همانا نفرت انگيزترين مخلوق خدا بنده اي است كه مردم از شرّ زبان او پرهيز مي كنند.
جهاد النفس ، ح 672
امام علی (ع) فرمودند :
لاتَصحَب المائِق فَاِنَّهُ یُزَیِّنُ لَکَ فِعلَه وَ یَوَدُّ اَن تَکُونَ مِثلَه
همنشين بي خرد مباش كه او كار (نابخردانه) خود را براي تو آرايد و دوست دارد تو را چون خود نمايد.
قصارالحکم 293
امام صادق (ع) فرمودند :
لایصیر العبد عبداً خالصاًللّه حتى یصیر المدح و الذم عنده سواء؛
آدمي بنده خالص خدا نمي شود تا آنگاه كه ستايش و نكوهش نزد او يكسان شود.
بحارالانوار ، ج۷۳ ، ص۲۹۴
امام صادق (ع) فرمودند :
من راى اخاه على امر یکرهه فلم یرده عنه - و هو یقدر علیه - فقد خانه
هر كه برادرش را در كاري ناپسند ببيند و بتواند او را از آن باز دارد و چنين نكند، به او خيانت كرده است.
الامالى صدوق ، ص۳۴۳
امام موسی کاظم (ع) فرمودند :
من ولههُ الفقرُ ابطرهُ الغنى
آن كه نَداري حيرانش كند، توانگري سرمستش مي سازد.
بحارالانوار ، ج۷۴ ، ص ۱۹۸
امام حسین (ع) فرمودند :
لا تقولوا باَلسنَتکم ما ینقُص عَن قَدَرَکم
چيزي را بر زبان نياوريد كه از ارزش شما بكاهد.
جلاءالعیون ، ج ۲ ، ص ۲۰۵
رسول اکرم (ص) فرمودند :
من صاحب الناس بالذى یحب ان یصاحبوه کان عدلا
هر كه با مردم چنان رفتار كند كه دوست دارد آنها با او آنگونه رفتار كنند، عادل است.
کنزالفوائد ، ج۱ ، ص۱۶۲
امام صادق (ع) فرمودند :
الغیبة ان تقول فى اخیک ما ستره الله علیه
غيبت آن است كه درباره برادرت چيزي بگويي كه خداوند آن را پنهان كرده است.
میزان الحکمه ، ح ۱۵۵۱۰
امام صادق (ع) فرمودند :
مَن ماتَ و لَم یعرف امام زمانِهِ ماتَ میتةً جاهِلیةً
هركس بميرد و امام زمانش را نشناسد به مرگ جاهليت مرده است.
کافی ، ج 1 ، ص 371
امام صادق (ع) فرمودند :
ما من رَجُلٍ تَکبّرَ أَو تَجبَّرَ الّا لذلَّةٍ یَجدُها فی نََفسِهِ
هيچ مردي نيست كه تكبر بورزد يا خود را بزرگ بشمارد مگر بخاطر ذلتي كه در نفس خود مي يابد.
جهادالنفس ، ح 585
امام صادق (ع) فرمودند :
تزاوروا و تلاقوا و تذاکروا و احیوا امرنا
به زيارت و ديدار يكديگر برويد، با هم به سخن و مذاكره بنشينيد و امر ما را (كنايه از حكومت و رهبري) زنده كنيد.
بحارالانوار ، ج 71 ، ص 352
رسول اکرم (ص) فرمودند :
اَفضَلُ الإِیمانِ اَن تَعلَمَ اَنَّ اللهَ مَعَکَ حَیثُ ما کُنتَ
برترين ايمان آن است كه معتقد باشي هر كجا هستي خداوند با توست.
کنزالعمال ، ج 1 ، ح 66
امام علی (ع) فرمودند :
خُذِ الحِکمَه اَنَّی کانَت؛ فَاِنَّ الحِکمَه ضالَّه کُلِّ مُومِن
حكمت را هر كجا كه يافتي فراگير، زيرا حكمت گمشده هر مومن است.
غررالحکم ، ح 3440
رسول اکرم (ص) فرمودند :
انکم لن تسعوا الناس باموالکم فسعوهم باخلاقکم
با دارايي خود نمي توانيد دل مردم را به دست بياوريد پس دلشان را با اخلاق (نيك) به دست آوريد.
نثرالدر ، ج 1 ، ص 123
امام علی (ع) فرمودند :
شیئانِ لایَعرِفُ فَضلَهُما اِلّا مَن فَقَدَهُما : الشَباب وَ العافِیَه
دو نعمت است كه ارزش آنها را نمي دانند مگر كسي كه آنها را از دست داده باشد : جواني و تندرستي.
غررالحکم ، حدیث 5764
امام صادق (ع) فرمودند :
فِکرَةُ ساعَةٍ خَیرٌ مِن عِبادَةِ اَلفِ سَنَةٍ
يك ساعت انديشيدن در خير و صلاح از هزار سال عبادت بهتر است.
بحارالانوار ، ج71 ، ص326
رسول اکرم (ص) فرمودند :
اَجوَدُکُم مِن بَعدی رَجُلٌ عَلِمَ عِلماً فَنَشَرَ عِلمَهُ
بخشنده ترين شما پس از من كسي است كه دانشي بياموزد آنگاه دانش خود را بپراكند.
میزان الحکمه ، ح 13825
امام صادق(ع) فرمودند :
اِذا رأَیتمُ العَبدَ مُتفُقَّداً لِذُنوبِ النّاس ناسیا لِذنوبه فَاعلُمو اَنَّهُ مُکرَ بهِ
هرگاه ديديد كه بنده اي گناهان مردمان را جستجو مي كند و گناهان خويش را فراموش كرده است بدانيد كه او فريب شيطان را خورده است.
جهاد النفس،ح 237
امام حسن علیه السلام فرمودند :
عجبت لمن یتفکر فی مأکوله کیف لا یتفکر فی معقوله.
تعجب ميكنم از كسانيكه در غذاي جسم خود فكر ميكنند ولي در امور معنوي و غذاي جان خويش تفكر نميكنند.
بحار الانوا ر، ج1، ص 218
امام علی(ع) فرمودند :
مَن یَطلُبُ العِزَّ بِغَیرِ حَقٍّ یَذِلُّ وَ مَن عانَدَ الحَقُّ لَزِمَهُ الوَهنُ.
هر كس به جز حق جوياي عزت شود به ذلت در افتد و هر كس با حق عناد ورزد خوار گردد.
تحف العقول ، ص 95
امام علی(ع) فرمودند :
قُم عَن مَجلِسِکَ لِاَبیکَ وَ مُعَلِّمِکَ وَ اِن کُنتَ اَمیراً.
به احترام پدر و معلمت از جاي برخيز هرچند فرمان روا باشي.
غررالحکم ، ح 2341
امام زمان(ع) فرمودند :
قُلُوبنا اَوعیَةٌ لِمَشیَّةِ اللهِ فَاذا شاءَ شِئنا.
دلهاي ما ظرف اراده و مشيت خداست پس هرگاه او چيزي را اراده كند،ما نيز همان چيز را اراده مي كنيم.
بحارالانوار ،ج 52 ، ص 51
امام سجاد(ع) فرمودند :
حق الکبیر توقیرهُ لِسنَّهِ و اجلالُهُ لِتَقدَّمَهُ فی الاسلام.
حق آنكه بزرگتر است اين است كه او را به خاطر سنش احترام كني و او را به خاطر اينكه برتو در مسلماني پيشي داشته است،بزرگ شماري.
جهادالنفس ، ح 19
امام صادق(ع) فرمودند :
واعـلـم ان الـعـمـل الـدائم القلیل على الیقین افضل عند اللّه من العمل الکثیر على غیریقین.
بـدان بـه درستي كه عمل دايمي اندك،كه همراه با يقين باشد،نزد خداوند متعال،افضل از عمل بسياري است كه با يقين همراه نباشد.
بحارالانوار ، ج 69 ح 93
امام صادق(ع) فرمودند :
اَفضَلُ العِبادةُ اِدمانُ التَّفکُّرفی اللهِ و فی قُدرَتهِ.
برترين عبادت مداومت نمودن بر تفكر درباره خداوند و قدرت اوست.
جهادالنفس ، ح 53

یادش بخیر شب امتحان

 

در طول ترم :

سه روز مانده به امتحان :

دو روز مانده به امتحان :

شب امتحان :

یک ساعت مانده به امتحان :

سر جلسه ی امتحان :

هنگام خروج از جلسه :

یک هفته بعد از امتحان :

 

 

● خنساء : بکاءه العرب ( شاعره سوگوار )
ام عمر و تماضر , دختر عمرو بن الشرید از بنی سلیم , ملقب به خنساء حدود سال ۵۷۵ میلادی متولد شد و در خانه ای پر نفوذ و توانگر پرورش یافت . او دوبار ازدواج کرد نخستین همسرش مردی بنام ( عبد العزی ) بود و از او صاحب پسری شد به نام عمرو , معروف به ابو شجره .
همسر دومش مرداس سلمی نام داشت . از او صاحب چند فرزند شد که همگی در دلیری و شاعری اشتهار یافتند . چون دو برادرش معاویه و صخر که از بزرگان بنی سلیم بودند , کشته شدند خنساء برایشان بسیار گریست تا آنجا که نابینا شد و از این دو همه سرشک خود را بر صخر فرو باریده است . زیرا صخر به صفات عالیه یک عرب بدوی , چون شجاعت و کرم و وفا و علو همت آراسته بود و در ایام حیات بارها محبت و نیکی و دارایی خود را در راه او بذل کرده بود .
خنساء عمر دراز کرد تا اسلام را دریافت و بدان گردن نهاد و چون آتش جنگ میان مسلمانان و ایرانیان شعله ور شد , او فرزندان خود را به جنگ فرستاد و آنها در قادسیه به سال ۶۳۸ م کشته شدند .
چون خبر قتل پسران را به او دادند گفت : " سپاس خدایی که شرف شهادت آنها را به من ارزانی داشت . آرزویم این است که پرور دگار من , مرا با آنها در یک جای در قرار گاه رحمت خویش گرد آورد . "
خنساء به سال ۶۶۴ م در سن ۸۹ سالگی وفات یافت .
● ویژگی شعر خنساء:
خنساء زنی است که درد را با تمام وجودش احساس کرده است . مرگ برادران بویژه صخر از چشمانش چشمه خون جاری ساخت و از قلبش شعری سوز ناک که باید آن را شعر عاطفه و محبت نامید .
از خنساء دیوانی در مرثیه برادرانش بخصوص (صخر ) به سال ۱۸۸۸ در بیروت چاپ شده و ترجمه فرانسوی آن به سال ۱۸۸۹ به طبع رسیده است . ا لا ب اویس شیخوالیسوعی به دیوان خنساء توجه خاص داشت و چون یکبار همه آن را به چاپ رسانیده است بار دیگر خلاصه آن رابه عنوان کتاب درسی در سال ۱۸۹۵ تحت عنوان " انیس الجلساء فی شرح دیوان الخنساء " طبع کرد .
● ابو حامد غزالی : ( فیلسوف و نویسنده )
ابو حامد محمد بن احمد غزالی به سال ۴۵۰ هجری , عصر شدت منازعات سیاسی و فکری , در طوس از توابع خراسان متولد شد . او ایرانی نژاد و زادگاهش هم در ایران بود . پدرش مردی از صلحا بود که از رشتن پشم گذران زندگی میکرد . آنچه می رشت در دکانی در بازار پشم فروشان می فروخت و بدین سبب او را غزالی می گفتند .
برخی می گویند غزالی منسوب است به غزاله (بدون تشدید ) قریه ای از قراء طوس و امروز غزالی ( به تخفیف ) از غزالی (به تشدید ) رایج تر است .
پدر غزالی اهل ورع و تقوا بود و غالباً در مجالس فقها حضور داشت وی دو پسر به نامهای محمد و احمد داشت. و این دو هنوز خرد سال بودند که او از جهان رخت بست , او قبل از مرگ فرزندان خود را به یکی از دوستان صوفی خود سپرد .. از او خواست که به تعلیم و تربیت آنها همت بگمارد. آن مرد نیز به وصیت وی عمل کرد تا آنگاه که میراث پدر به پایان رسید سپس ابو حامد و برادرش به نظامیه ای رفتندو در آنجا سخت به تحصیل فقه پرداختند. در آنزمان مدارس نظامیه ای که نظام الملک تاسیس کرده بود قوت طلاب را تامین می کرد .
ابو حامد تحصیلات خود را در مدارس نظامیه آغاز کرد سپس به گرگان و بعد به نیشابور آمد و در آنجا به (جوینی ) معروف به امام الحرمین پیوشت و تا پایان عمر او , همواره ملازم او بود .
تحصیلات غزالی تنها فقه نبود او در علم اختلاف مذاهب و جدل و منطق و فلسفه هم دانشی اندوخت تا آنجا که بر همه اقران تفوق یافت چون استادش جوینی وفات کرد به قصد دیدار نظام الملک در لشکر گاهش از نیشابور بیرون آمد .
نظام الملک را از از او خوش آمد اکرامش کرد و غزالی مدت شش سال در کنف حمایت او زیست.سپس او را به تدریس در نظامیه بغداد و توجه به امور آن مامور کرد .
اوعلاوه بر تدریس به تحقیق در فرق گوناگون پرداخت و در علم کلام استاد شد و در آن صاحب تالیف و تصنیف شد آنگاه به تحصیل فلسفه همت گذاشت ولی بدون آنکه از استادی استعانت جوید خود به مطالعه کتب فلسفی اختصاص داده بود و این کار سه سال به طول انجامید . سپس از تدریس کناره گرفت وسالک طریقه تصوف شد .
غزالی در سال۴۸۸ هجری از خراسان راهی شام شد و در آنجا نزدیک به دو سال بماند که هیچ کار جز عزلت و خلوت و ریاضت و مجاهدت نداشت . مدتی در مسجد دمشق اعتکاف کرد.
آنگاه از شام به بیت المقدس رفت و سپس به قصد حج عازم حجاز گردید و باز دوباره قصد دیار خویش ,طوس , کرد و در آنجا خلوت گزید که این حال ده سال طول کشید . او در این مدت مشهورترین کتابهای خود و مخصوصاً (احیاء علوم الدین ) را تالیف کرد .
در سال ۴۹۹ هجری از عزلت بیرون آمد و قصد نیشابور کرد و در نظامیه آنجا به تدریس مشغول شد توقف غزالی در نیشابور بیش از دو سال به طول نیانجامید کهبار دیگر تدریس را ترک گفت و در طوس عزلت گزید . غزالی در زادگاه خود طوس , یکی از مدارسی که نزدیک خانه اش بود را برگزید و در همانجا نیز مدفون گشت .وفات او در سال ۵۰۵ هجری درطوس اتفاق افتاد . وی هنگام وفات پنجاه و چهار سال داشت .
● آثار غزالی :
غزالی رکنی از ارکان فلسفه اسلامی است .در میان متفکران اسلام هیچ یک به اندازه او تالیف و تصنیف نکرده است . غزالی بیش از هر چیز به نبرد با فلاسفه زندیق صفت و استحکام قواعد دین اهتمام ورزید .او در موضوعات مختلفی از قبیل منطق , تاریخ و فلسفه ,علم کلام و فقه , مواعظ تصوف , تفسیر و اخلاق و ادب , کتاب و رساله نوشته است .
از مشهور ترین آثار او می توان از احیاء علوم الدین و کیمیای سعادت در تصوف – مقاصد الفلاسفه – تهافت الفلاسفه و معیار العلم – المنقذ من الضلاله – میزان العمل – جواهرالقران – کتاب اربعین – مشکاه الانوار و بدایه الهدایه را نام برد .
● بوصیری : ( شاعر مدیحه سرا )
شرف الدین محمد بن سعید , به سال ۶۰۸ هجری در ( دلاص) در کشور مصر متولد شد . سپس به بو صیر , نقل مکان کرد و به بوصیری شهرت یافت . وی در کتابت و ادب استادی یافت و حکومت ناحیه شرقی از جانب دولت به او واگذار شد . وی در اسکندریه در ۸۸ سالگی دیده از جهان فرو بست . از آثار او ست قصیده مشهور( برده ) دارای ۱۶۲ بیت در مدح پیامبر اسلام به این مطلع :
( امن تذکر جیران بذی سلم مزجت دمعاً جری من مقله بدم )
قصیده برده سخت مورد توجه واقع شد و بر ان شرحهای متعدد نوشتند و بسیاری از آن تقلید کردند و به زبانهای مختلف مثل هندی و فارسی و ترکی و المانی و فرانسوی ترجمه شد . بوصیری را دو قصیده دیگر در مدح پیامبر اسلام است یکی به قافیه همزه به این مطلع :
کیف ترقی رقیک الانبیاء یا سماء ما طاولتها سماء
و قصیده ای دیگر موسوم به ( ذخر المعاد ) در ۲۰۶ بیت به این مطلع :
( الی متی انت بلالذات مشغول و انت عن کل ما قدمت مسئول )
تا کی تو سر گرم خوشیها ( خوش گذرانی ) هستی در حالیکه از تو درباره هر آنچه انجام می دهی سوال میشود .
شعر بوصیری در مدایح پیامبر اسلام به استحکام و جزالت و استعمال صنایع بدیعی به نحوی پسندیده ممتاز است , اما در دیگر موضوعات که شاعر شیوه زمان را در پیش گرفته به سستی گراییده است .● احمد شوقی
احمد شوقی در سال ۱۸۶۸ در زمان خدیو اسماعیل در یک خانواده که پدر کرد و مادر ترک و جده پدری و جده مادری یونانی بود , متولد شد .
شوقی چهار ساله بود که به مدرسه ابتدایی رفت و سپس به دوره آمادگی وارد شد هنوز به پانزده سالگی نرسیده بود که تحصیلات خود را در دوره ابتدائی و متوسطه به پایان رساند و با وجود کمی سن به مدرسه حقوق و سپس به مدرسه ترجمه رفت و از آنجا دانشنامه هم گرفت . آنگاه به سال ۱۸۸۷ برای ادامه تحصیل به خرج خدیو توفیق , پسر اسماعیل , راهی فرانسه شد و دو سال در مونپلید به آموختن حقوق پرداخت و در اثناء آن از انگلستان هم دیدار کرد .
سپس برای بهبودی بیماری که بدان دچار شده بود به الجزایر رفت و یک ماه ونیم در آنجا درنگ کرد سپس به فرانسه بازگشت و حقوق را به پایان رساند و در سال ۱۸۹۱ پس از آنکه در بین راه سری هم به آستانه زد , به مصر باز گشت .
شوقی با دختر یکی از توان گران مصر ازدواج کرد و از او صاحب یک دختر شد که او را امینه نامید و همچنین دو پسر به نامهای علی و حسین .
عباس پاشا , پادشاه مصر و فرزند خدیو توفیق در سال ۱۹۱۵ به خاطر ارتباطش با ترکها از مقام خود خلع شد و حسین کامل جای او راگرفت . او شوقی را از نظر انداخت وانگلستان تصمیم گرفت او را که شاعر عباس بود به مالت تبعید کند . عده ای واسطه شدند در نتیجه به او این امکان داده شد که خود تبعید گاهش را در مکانی خارج ا زمصر تعیین کند شوقی نیز به سبب علاقه ای که به اسپانیا داشت شهر بارسلون را برگزید .
زیرا خاطره امجاد عرب را در یاد او زنده میکرد . او در آنجا در برج عاجی که خود را محبوس کرده بود چشم به رهایی خویش در اشتیاق وطنش می سوخت تا آنگاه که جنگ جهانی اول پایان یافت .شوقی به مصر باز گشت اما عقاید سیاسی او دگرگون شده بود . قصر سلطنتی را ترک گفت و پیوند های خود را با آن برید , درخانه اش نشست و به اداره املاک خاص خود پرداخت .
تابستانها سفری به ترکیه یا ییلاقهای اروپایی می کرد ولی از سال ۱۹۲۵ تنها کوهپایه های لبنان را اختیار می کرد . شوقی ساعاتی را که در خانه بود به نظم شعر می پرداخت .
او در عین حال از دیگر بلاد عربی غافل نبود و درباره آنها نیز قصایدی سرود این بود که آوازه اشتهارش همه جا را فرا گرفت و همه سرزمین های عربی با او به عنوان امیر الشعراء بیعت کردند . این عنوان در سال ۱۹۲۷ در جشن بزرگی که در اپرای سلطنتی برگزار گردید به او عطا شد .
از این تاریخ شوقی همه وقت خود را صرف سرودن شعر کرد ولی به نوعی خاص در چهار سال آخر عمر خود به نوشتن یا سرودن نمایشنامه ها کرد تا آنگاه در سیزدهم تشرین (اول فوریه ) سال ۱۹۳۲ در حالی که از جاه و ثروت عظیمی برخوردار بود, جهان را بدرود گفت .
شوقی همواره پدر نمایشنامه منظوم عربی است زیرا او نخستین کسی بود که شعر را از بند های گرانش آزاد کرد و در خدمت تئاتر جدید در آ ورد .
او شاعری است نابغه و بی مانند . ولی دریغا به سبب اینکه خود را از قیود کهن رها نساخته بود از همه این مواهب نتوانست استفاده کند .
از آشکارترین مظاهر نبوغ او, خیال گسترده بال و آزاد و تصویر گری مبتکرانه او بود او گاه جهانی معانی را به جهانی حرکت , و همین طور حیات را در یک کلمه در پیش چشم خواننده خود می گستراند . اما چنانکه باید به تهذیب این نبوغ نپرداخت و آن را با فرهنگی عمیق استوار نساخت از این رو گاه دچار لغزشهای لغوی و شعری شده است .
شوقی اگر شاعر جهان نیست , شاعر مشرق زمین است او از بزرگترین ارکان نهضتی است که شعر عربی را به سوی ارزشهای جاودانه سوق داده است .
از آثار شوقی می توان , دیوان شوقیات – در جهار جلد بزرگ - , شش نمایش نامه که در سالهای ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۲ سروده شده است مثل : مصرع کلئوپاترا – مجنون و لیلی – قمبیز – علی بیک کبیر – عنتره و کمدی است هدی (هدی خانم )
و از آثار به نثر او : مقالات اجتماعی – اسواق الذهب و امیره اندلس و رمانهای عذارء الهند و ورقه الاس را نام برد .
● جبران خلیل جبران : ( نویسنده اجتماعی )
جبران در سال ۱۸۸۳ در بشرای , شهری در شمال لبنان متولد شد مادرش( کامله رحمه) زنی صالحه و پرهیز گار بود ولی پدرش مردی باده گسار بود و به دین و رجال دین چندان اعتنائی نداشت . مادرش به همراه فرزندان خود در سال ۱۸۹۵ به بوستون در ایالات متحده مهاجرت کرد و در آنجا جبران پیش خود و بعضی از نقاشان به تمرین نقاشی پرداخت سپس به بیروت باز گشت و وارد مدرسه الحکمه شد در آنجا چهار سال درس خواند و در سال ۱۹۰۸ عازم پاریس شد تا نقاشی خود را تکمیل کند .
سه سال در پاریس ماند و در ضمن از رم و بروکسل و لندن وچند شهر دیگر اروپا دیدن کرد.
در پاریس شاگرد ( اگوست وردن ) بود و بوسیله او با آثار و نوشته های ویلیام بلایک , شاعر و هنرمند انگلیسی (۱۷۵۷-۱۸۴۷ م ) آشنا شد و تحت تاثیر او قرار گرفت . چون به نیویورک رفت به خواندن برخی از کتب نیچه پرداخت .
در سال ۱۹۱۸ م نخستین مقالاتش را به زبان انگلیسی در مجله هنر های هفت گانه انتشار داد . آنچه در آن مجله آمده بود در کتاب المجنون گرد آمده است .
در سال ۱۹۳۱ م بیماری سل زندگی انباشته از کفر و الحاد و تلاش از پی امیال جسمانی او را پایان داد .
جبران نویسنده ای اجتماعی است . او در جامعه عیوب و خرافات بسیاری می دید که بیشتر مردم نمی دیدند . از سوی دیگر جبران منکر همه ادیان است هرچند درباره مسیح صفاتی را با زیباترین الفاظ ذکر کرده باشد .
جبران به عنوان نویسنده از خیالی عجیب برخوردار است . خیالی که به روح تصوف شرقی , عاطفه ای فروزان داده و با رنگهای مقدس تغذیه شده است . او در تعبیرات خود بیش از انکه نویسنده باشد نقاش است و گویی با قلم مو می نویسد نه با قلم اهنی .
جبران در تصویر آفرینی اعجاز می کند . انشای جبران نرم و همچون چشمه ای گوارا و روان است . وی رهبر ادبیات مهاجرت است . او نخستین کسی است که این اسلوب بلورین و سحر آمیز را به ادب عربی وارد کرد . گرچه نوشته هایش از پرحرفی و گاه از تعبیرات ضعیف خالی نیست .
از جمله آثار جبران خلیل به زبان عربی میتوان به : دمعه وابتسامه – الارواح المتمرده – الاجنحه المتکسره – عرائس المروج و العواصف و از نوشته های او به زبان انگلیسی که به عربی ترجمه شده است می توان به : البنی – المجنون – رمل و زبده – السابق و یسوع بن الانسان , اشاره کرد.
● ابوالقاسم الشابی : (شاعر انقلابی )
شابی شاعر انقلابی و دردمند تونسی است که تنهاترین تنهائیهایش غم واندوه اوست و قلبش اکنده از عشق و محبت است و انچه دروجود او موج می زند دوستس او به مردم است . او بیشتر از آنکه نگران سرنوشت و آینده خویش باشد , قلبش برای آینده ملت و مردمش می تپد . او می خواهد که بر ستم گران بشورد و قلم تنها سلاحی است که در دست دارد . لذا خواسته های درونی خویش را با زبان شعر بیان می دارد ...
وی در روستای شابه در منطقه جرید واقع در جنوب تونس در سال ۱۹۰۹ میلادی پا به عرصه وجود گذاشت . اصول اولیه زبان و ادبیات را نزد پدر, که قاضی و از مشایخ دین بود , آموخت .سپس وارد (جامع زیتونه ) که از مدارس علمی مشهور آن روز به شمار میرفت شد و پس از پایان تحصیلات مقدماتی در رشته حقوق به تحصیل پرداخت ولی اشتیاق و علاقه او به ادبیات مجال عمل در میدان حقوق را به او نداد .پس به سرودن شعر روی آورد و بعد از چندی به گروه (اپولو ) پیوست که آن که انجمنی متشکل از شعرا و ادبا بود که اعتقاد به تغییر بنیادی شعر سنتی و کلاسیک داشتند .
اما هنوز بیش از ۲۵ بهار از زندگی را پشت سر نگذاشته بود که تسلیم قضای الهی شد ودر اثر بیماری قلبی چشم از جهان فرو بست . وی با آنکه عمر کوتاهی داشت , آثار شعری و نثری زیادی به جای گذاشته است که مهمترین آنها مجموعه (اغانی الحیاه ) و تحقیقی با عنوان ( الخیال الشعری عند العرب ) می باشد .
اینک قسمتی از قصیده (اراده الحیاه ) او را با ترجمه فارسی می آوریم :
( اراده الحیاه )
اذا الشعب یوماًاراد الحیاه فلا بد ان یستجیب القدر
و لابد للیل ان ینجلی و لابد للقید ان ینکسر
ومن لم یعانقه شوق الحیاه تبخر فی جوها واندثر
کذالک قالت فی الکائنات و حدثنی روحها المستتر
و دمدمت الریح بین الفجاج و فوق الجبال و فوق الشجر
(( اذا ما طمحت الی غایه لبست المتی و خلعت الخدر
ولم اتخوف و عور الشعاب و لاکبه اللهب المستعر
ومن لا یحب صعود الجبال یعیش ابد الهر بین الحفر ))...
انگاه که مردم (زندگی را بخواهند سرنوشت ناگذیر است که به خواسته های آنها گردن نهد .
پس تاریکیها ناچار زدوده می شود و بند ها بی شک در هم می شکنند.
اما آن کس که شوق زندگی او را در آغوش نگیرد در فضای زندگی نابود می شود و از بین می رود.
این سخنی است که تمامی موجودات عالم و روح نهفته آنها با من در میان نهادند.
و باد در میان دره ها و بر فراز کوهها و زیر درختان این سرود را بر لب داشت :
(( آن زمان که برای رسیدن به هدفی گام بر می دارم سوار بر مرکب آرزوها می شوم و ترس را به گوشه ای می افکنم .
از راه دشوار و سنگلاخ بلندیها نمی هراسم و از شعله های سوزان آتش واهمه ای ندارم
کسی که از صعود بر بلندای کوه بترسد , برای همیشه در درون حفره ها خواهد زیست ))● محمود سامی بارودی :( شاعر دوره نهضت ) (۱۲۵۵ – ۱۳۲۲ ه)
محمود سامی البارودی در قاهره متولد شد . پدرش نسبت به ممالیک چرکسی برجی می رسانید . محمود هفت ساله بود که پدرش را از دست داد . یکی از خویشاوندان به تعلیم او همت گماشت . به مدرسه نظام رفت و چون فارغ التحصیل شد افسری آشنا به فنون جنگی بود همچنین به ادب و مطالعه آثار ادبی مشتاق بود . دیوانهای شعر رامی خواند و با ادبای معاصر خود آمیزش داشت در این زمان بود که طبعش شکفته شد وزبانش استقامت گرفت . در حدود بیست سالگی به نظم شعر پرداخت .
بارودی پس از آن به یک رشته مسافرتها دست زد وبه آستانه رفت و در آنجا زبان ترکی و فارسی رادنیکو فرا گرفت . در این سفر به خدیوی اسماعیل پیوست او به مصرش باز گردانید و به خدمت سپاهش واداشت . بارودی پس به فرانسه و انگلستان سفرکرد تا در فنون نظامی آنها مطالعه کند و در جنگی که میان عثمانی و بالکان در گرفته بود شرکت جست . خدمات او موجب شد که در کارهای نظامی و دولتی به مناسب عالی برسد . چون انقلاب عرابی پاشا در گرفت محمود سامی از کسانی بود که در آن شرکت جست و سپس با انقلابیون دیگر به جزیره سیلان تبعید شد . هفده سال در تبعید گاه گذررانید و در ضمن آن به آموختن زبان انگلیسی و مکاتبه با برخی از ادبا پرداخت . در این سالها خاطرات غم انگیزخود را در قالب شعر هایی زیبا ریخت تا برای خودش تسلی باشد وبرای زمانش راهنما به نهضتی در جهان شعر .
خدیو ,عباس دوم او را اجازت داد تا به مصر باز گردد . در مصر ,پنج سال باقیماندهخ عمرش را به نظم شعر و جمع آوری آثار خود و مطالعه پرداخت تا در سال ۱۹۰۴ بدرود حیات گفت .
در مصر بارودی نخستین کسی بود که شعرش چون آرزوئی در قرایح ادبا درخشید و رکود ادبی را به حرکت بدل کرد و از ادبیات برانگیزنده نمونه کاملی در برابر چشم مردم قرار داد .از او به عنوان شاعر نهضت سخن می گویند . بارودی به شعر زندگی دوباره بخشید .
برای بارودی این فضیلت بس است که افکار را بیدار کرده و آنها را به آن حیات پرطپشی که در زیر خرابه های زبان عربی همچنان پنهان مانده بود سوق داد .
● آثار بارودی:
بارودی را دیوانی است در دو جلد حاوی همان موضوعات سنتی چون مدح و غزل و فخر وحماسه و بعضی موضوعات جدید در امور سیاسی و اوصاف و انتقادات اجتماعی .نیز چهار مجموعه شعری موسوم به ( مختارات بارودی ) که در آن برگزیده ای از شعر عصر معاصر عباسی را گرد آورده است.
بارودی از مطالعه دیوانهای شعر و به یاری ذوق سرشار خویش به فرهنگ و معارف این صنعت آشنا شد .
او مقدار کثیری از اخبار عرب و حکایات آن قوم را بر محفوظات شعری خود افزود نیز از فرهنگهای ملل بیگانه چون ترکی و فارسی و انگلیسی آ● محمود سامی بارودی :( شاعر دوره نهضت ) (۱۲۵۵ – ۱۳۲۲ ه)
محمود سامی البارودی در قاهره متولد شد . پدرش نسبت به ممالیک چرکسی برجی می رسانید . محمود هفت ساله بود که پدرش را از دست داد . یکی از خویشاوندان به تعلیم او همت گماشت . به مدرسه نظام رفت و چون فارغ التحصیل شد افسری آشنا به فنون جنگی بود همچنین به ادب و مطالعه آثار ادبی مشتاق بود . دیوانهای شعر رامی خواند و با ادبای معاصر خود آمیزش داشت در این زمان بود که طبعش شکفته شد وزبانش استقامت گرفت . در حدود بیست سالگی به نظم شعر پرداخت .
بارودی پس از آن به یک رشته مسافرتها دست زد وبه آستانه رفت و در آنجا زبان ترکی و فارسی رادنیکو فرا گرفت . در این سفر به خدیوی اسماعیل پیوست او به مصرش باز گردانید و به خدمت سپاهش واداشت . بارودی پس به فرانسه و انگلستان سفرکرد تا در فنون نظامی آنها مطالعه کند و در جنگی که میان عثمانی و بالکان در گرفته بود شرکت جست . خدمات او موجب شد که در کارهای نظامی و دولتی به مناسب عالی برسد . چون انقلاب عرابی پاشا در گرفت محمود سامی از کسانی بود که در آن شرکت جست و سپس با انقلابیون دیگر به جزیره سیلان تبعید شد . هفده سال در تبعید گاه گذررانید و در ضمن آن به آموختن زبان انگلیسی و مکاتبه با برخی از ادبا پرداخت . در این سالها خاطرات غم انگیزخود را در قالب شعر هایی زیبا ریخت تا برای خودش تسلی باشد وبرای زمانش راهنما به نهضتی در جهان شعر .
خدیو ,عباس دوم او را اجازت داد تا به مصر باز گردد . در مصر ,پنج سال باقیماندهخ عمرش را به نظم شعر و جمع آوری آثار خود و مطالعه پرداخت تا در سال ۱۹۰۴ بدرود حیات گفت .
در مصر بارودی نخستین کسی بود که شعرش چون آرزوئی در قرایح ادبا درخشید و رکود ادبی را به حرکت بدل کرد و از ادبیات برانگیزنده نمونه کاملی در برابر چشم مردم قرار داد .از او به عنوان شاعر نهضت سخن می گویند . بارودی به شعر زندگی دوباره بخشید .
برای بارودی این فضیلت بس است که افکار را بیدار کرده و آنها را به آن حیات پرطپشی که در زیر خرابه های زبان عربی همچنان پنهان مانده بود سوق داد .
● آثار بارودی:
بارودی را دیوانی است در دو جلد حاوی همان موضوعات سنتی چون مدح و غزل و فخر وحماسه و بعضی موضوعات جدید در امور سیاسی و اوصاف و انتقادات اجتماعی .نیز چهار مجموعه شعری موسوم به ( مختارات بارودی ) که در آن برگزیده ای از شعر عصر معاصر عباسی را گرد آورده است.
بارودی از مطالعه دیوانهای شعر و به یاری ذوق سرشار خویش به فرهنگ و معارف این صنعت آشنا شد .
او مقدار کثیری از اخبار عرب و حکایات آن قوم را بر محفوظات شعری خود افزود نیز از فرهنگهای ملل بیگانه چون ترکی و فارسی و انگلیسی آن قدر دکه در توسعه خیال و لطافت طبع او اثر بگذارند مطالعه کرده بود .بارودی از نخستین کسانی بود که دریافت شعرش در برابر زمان وظیفه ای بر عهده داردو تقلید از قدما در تمام شئون واجب نیست . و اگر از موضوعاتی که در آنها راه تقلید را پیموده است صرف نظر کنیم در دیوان او اغراض و موضوعات نوین و اسالیب ابتکاری فراوان می بینیم .
● متنبی : ( شاعر جاودانه ) ( ۹۱۵ – ۹۶۵ م ) (۳۰۳ – ۳۵۴ ه )
ابو طیب احمد بن الحسین معروف به متنبی عربی الاصل و از بنی جعفه بود از قبایل کهلان از اعراب قحطانی .
در سال ۳۰۳ هجری در کوفه درخانواده ای فقیر و در محله ای موسوم به کنده متولد شد از این رو او را به این لقب می خوانند . پدرش سقای محله کنده بود و مردم او را عبدان سقا می خواندند . ابو طیب در خردی مادر را از دست داد و جده اش وظیفه مادری او را به عهده گرفت .در کوفه یکی ا زمراکز عباسی و مهمترین و قدیمی ترین مرکز تشیع پرورش یافت . دیری نپائید که به نیروی حافظه و هوشیاری و قدرت بر نظم شعر شهرت یافت .
در سال ۳۱۵ هجری قرمطیان بر کوفه استیلا یافتند شاعر با خویشاوندان خود به شرق سماوه ( محلی میان کوفه و شام ) گریخت دو سال در آنجا ماند و با اعراب بدوی آمیزش کرد و در زبان اصیل عربی مهارت یافت سپس به کوفه باز گشت و به یکی از اعیان شهر موسوم به ابوالفضل کوفی پیوست .د راینجا شاعر به مذهب قرمطی د رآمد در اواخر سال۳۱۶ هجری وارد بغداد شد و به مدح محمد بن عبیدالله العلوی زبان گشود . ولی در بغداد درنگش به درازا نکشید و راهی شام شد و در آنجا مدتی میان بادیه و شهر در آمدو شد بود در این مدت بسیاری از لغات فصیح و غرائب لغات و اشعار جاهلی را به خاطر سپرد و با فلسفه بدبینانه رواقی آشنا شد .متنبی در اواخر سال ۳۲۱ ه به لاذقیه پیوست در حالی که در خشم و طغیان همه وجودش را پر کرده بود در آنجا به بعضی از قرمطیان پیوست . گرایش او به این مذهب به روحیه انقلابی او نیرو بخشید از آنجا به سماوه باز گشت تا بدویان را که مردمی جنگجو و همواره آماده خروج بر سلطان بودند به پیروی از خویش فرا خواند . گفته شد او یک بار آنهم در بادیه سماوه شورش کرد و بعضی گویند دوبار , که یکبار در کوفه دست به شورش زد این شورش رنگ جانب داری از علویان را داشت حاکم شهر او را دستگیر کرد و به زندان افکند تا کسی با عقاید او آشنا نشود و پس از چندی آزادش نمود .نیز از اینکه چرا او را متنبی ( آنکه به دروغ دعوی پیامبری میکند .) خوانده اند اختلاف است ولی آنچه مسلم است این است که شاعر شورشی را رهبری میکرده ست که رنگ سیاسی و دینی داشته است . او که مردی گشاده زبان و خوش بیان بود می توانست بنی کلب را از پی خود بکشد . شاید هم در آن میان دعوی نبوت کرده باشد و چیز هائی هم بر آن خوانده باشد تا بگوید که بر او وحی نازل می شده است . چون کار شورش بالا گرفت لوءلوء ( از جانب اخشید امیر حمص ) با لشکری قصد او کرد پس از نبردی که پیروانش پراکنده شدند و خودش اسیر شد از دعوی خود توبه کرد ولی از آن پس او را متنبی خواندند .
در سال ۹۴۸ سیف الدوله به انطاکیه آمد و متنبی به دربار او راه یافت . روحیه متنبی با روحیه سیف الدوله عجیب ساز گار بود این سالها از خوشترین و پر بار ترین سالهای عمر او به شمار می رفت و متنبی به مدح او می پرداخت تا اینکه حاسدان بیکار ننشستند .و سیف الدوله را نسبت به متنبی بد بین کردند که باعث شد با دلی لبریز از خشم و کینه واندوه بهشت گمشده خود , حلب را ترک کند و به دمشق بیاید . سپس راهی فلسطین و بعد هم به شهر مکه وارد گردید .
شپش به مصر باز گست ودر سال ۳۵۰ هجری راهی عراق شد و به بغداد آمد حدود یکسال د رآنجا ماند در این ایام گروهی از علمای لغت و نحو اطراف او را گرفتند او دیوان خود را برایشان شرح داد و آنها نسخه بر داشتند سپس از بغداد به قصد دیدار ابن الحمید راهی ارجان شد . سپس به در خواست عضد الدوله رهسپار شیراز گردید . در مدح عضد الدوله چند قصیده بپرداخت و از او انعامات بسیار گرفت .
پس از اندکی عازم بغداد شد . گروهی او را از این سفر منع کردند زیرا راهش کمین گاه دزدان بود ولی او گوش به حرف کس ننهاد و با فرزندش وتنی چند از بندگانش قدم در راه نهاد .قضا رافاتک ابن جهل الاسدی با گروهی راه را بر او گرفت متنبی خواهر فاتک را هجو گفته بود در این برخورد متنبی کشته شد و دیوانش که با خط خود او نوشته شده بود پراکنده گشت . این واقعه در رمضان سال ۳۵۴ هجری اتفاق افتاد و به زندگی پر فراز و نشیب متنبی خاتمه داد.
از نثر او جز چند نمونه اندک به دست نرسیده است از این مقدار می توان حکم کرد که او نثری شیوا و در عین حال آمیخته به صنایع داشته است . اما شعر او مشهور تر است . متنبی خود نخستین کسی است که دیوانش را گرد آورده است وآن را برای مردم تدریس میکرد . و برای برخی از ابیات آن شرح و تفسیر بیان می کرد . دیوان متنبی همه آنچه را که از او باقی مانده است را در بر دارد . و بارها به چاپ رسیده است شعر متنبی بر مدح و رثاء و هجاء و فخر دور میزند و گاه در ضمن آن غزل و وصف و حکم نیز دیده می شود . می توان گفت او در شعرش متانت و حیات و حرکت را برای همیشه جاودانه کرد .